"ТАРАҚҚИЁТ СТРАТЕГИЯСИ"
  МАРКАЗИ
“COVID-19: ЎЗБЕКИСТОН ТОМОНИДАН АМАЛГА ОШИРИЛГАН ЧОРАЛАР”
1357 | 15 Июль 2020 й.

Глобал пандемия жорий йилнинг март ойидан бошлаб дунё мамлакатлари иқтисодиётига, шу жумладан, бошқа Марказий Осиё давлатлари қатори Ўзбекистонга ҳам салбий таъсир кўрсата бошлади. Пандемия ва иқтисодий инқироз жаҳон бўйлаб давлатларнинг соғлиқни сақлаш, ишлаб чиқариш, халқаро савдо, инвестициялар ва бошқа ижтимоий-иқтисодий соҳаларига турли даражада зарар келтирди. Натижада дунё иқтисодиётининг ўсиш сръатлари сезиларли равишда секинлашди.

Хусусан, Ўзбекистонда карантин чоралари жорий қилинган дастлабки даврдаги иқтисодий фаоллик сусайишининг энг қуйи кўрсаткичлари апрель ойининг биринчи декадасида кузатилиб, товар хом-ашё биржасида савдолар битимлари ҳажми ўртача 30 фоизгача, айрим товарлар бўйича сотиш ҳажми эса, 80 фоизгача тушиб кетди. Апрель ойининг 1-27 кунларида март ойининг мос даврига нисбатан республика бўйича жами пул тушумлари 45 фоизга, бунда, маҳсулотларни сотишдан тушган тушумлар 31 фоизга ҳамда пуллик хизматлар соҳасидан келадиган тушумлар эса қарийб 2,7 баробарга қисқариши кузатилди. Шу сабабли, Ўзбекистонда коронавирус пандемияси ва глобал инқирознинг иқтисодий ўсишга таъсирини камайтиришга қаратилган қатор чора-тадбирлар амалга оширилди.

Ўзбекистонда 15 март куни коронавирус юқиши билан боғлиқ биринчи ҳолат аниқланиши билан Ҳукумат зудлик билан мамлакатда COVID-19нинг тарқалишини олдини олиш учун қатъий чора-тадбирлар кўришга киришди.

Энг аввало, Бош вазир Абдулла Арипов бошчилигида юқори лавозимдаги раҳбарлардан иборат Инқирозга қарши республика комиссияси тузилди. Комиссия томонидан карантин чоралари доирасида мамлакатнинг деярли барча ҳудудларида қатъий карантин тартиби жорий қилинди. Биринчи ўринда аҳоли саломатлигини сақлаш бўйича тадбирлар вируснинг аҳоли ўртасида тарқалишини олдини олишга қаратилган бўлса, иккинчи навбатда иқтисодий чора-тадбирлар миллий ишлаб чиқариш ва тадбиркорлик фаолиятларини қўллаб-қувватлашга қаратилди.

Инқирознинг салбий оқибатларини юмшатиш мақсадида аҳоли, иқтисодиёт тармоқлари ва тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлашга қаратилган иқтисодий чораларнинг дастлабки ва иккинчи тўпламлари жами қиймати 32,3 трлн. сўмдан ортиқни ташкил этди. Бундан ташқари, мамлакатда иқтисодий фаолликни оширишга, аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлашга, бюджет харажатларини мақбуллаштиришга ва энг катта таъсирга учраган соҳаларни қўллаб-қувватлашга қаратилган бошқа чораларни амалга ошириш белгиланди. 30 май ҳолатига кўра, 500 мингдан ортиқ тадбиркорлик субъектлари ва 8 миллион нафардан зиёд фуқаро 30 трлн. сўмга яқин ёки қарийб 3 млрд АҚШ доллари (ЯИМнинг 6 фоизи) миқдорида имтиёз ва преференциялар олган.

Умуман олганда, Ўзбекистон томонидан амалга оширилиши кўзда тутилган чоралар тўпламини 4 та йўналишга ажратиб, алоҳида кўриб чиқиш мумкин:

  • Умумиқтисодий чора-тадбирлар;
  • Аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш чоралари;
  • Тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари;
  • Энг кўп таъсир кўрган соҳаларни қўллаб-қувватлаш чоралари.

I. Умумиқтисодий чора-тадбирлар

Умумиқтисодий чора-тадбирларнинг энг биринчиси сифатида юқорида таъкидланганидек, пандемиянинг мамлакат иқтисодиётига салбий таъсирларини юмшатиш юзасидан Инқирозга қарши курашиш жамғармаси ташкил этилди.

Мазкур маблағлар коронавирус инфекциясига қарши кураш бўйича тадбирлар, тадбиркорликни ва аҳоли бандлигини қўллаб-қувватлаш, жумладан, инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш, иқтисодиёт тармоқларининг барқарор фаолият юритишини таъминлаш ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлашни кенгайтиришга йўналтирилиши белгиланди.

Жорий йилнинг 17 июнь ҳолатига мазкур (10 трлн.сўмлик) жамғарманинг даромадлари 7,44 трлн.сўмни ташкил этди, яъни шу кунга қадар жами сумманинг 74,4 фоизи шакллантирилди. Шундан, 7,32 трлн.сўм халқаро молия институтлари маблағлари ҳисобига, 123,5 млрд.сўм эса, давлат бюджети ҳисобига шакллантирилиб, жами сарфланган харажатлар миқдори 3,3 трлн.сўмни ташкил этди.

Мазкур жамғарма маблағларининг:

  • 43,0 фоизи иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун, жумладан иссиқлик энергия станциялари, ҳудудий электр тармоқлари, нефт-газ тармоқлари, ҳаво транспорти ва резинатехника саноатини қўллаб-қувватлаш учун
  • 17,6 фоизи Республика санитария-эпидемиологик осойишталик агентлигига тест системалар, реактивлар ва ҳимоя воситалари сотиб олиш, дезинфекция қилиш ҳаражатлари, махсус автотранспорт воситаларини сотиб олиш ва бошқалар учун,
  • 15,5 фоизи сув таъминоти ва ирригация тадбирлари учун,
  • 14,9 фоизи шифохоналар ва карантин мажмуаларини қуриш ва жиҳозлаш учун,
  • 9 фоизи ижтимоий соҳага ишсиз фуқароларни вақтинчалик ишларга жалб қилиш, ижтимоий нафақалар, кам таъминланган оилаларда яшовчи хотин – қизларни қўллаб қувватлаш, ишсиз, кам таъминланган оилаларга шахсий томорқаларни ривожлантириш, транспорт хизмат кўрсатувчи корхоналарнинг ишчи ходимлари учун сарфланди.

Иккинчидан, бюджетни қўллаб-қувватлаш учун халқаро молия институтларининг имтиёзли кредитлари ва бошқа манбалар ҳисобидан Давлат бюджети ва Инқирозга қарши курашиш жамғармасини молиялаштиришни таъминлаш мақсадида ташқи қарз маблағларини жалб қилиш чораларини амалга ошириш белгиланди.

Коронавирус глобал пандемиясининг салбий оқибатларига қарши курашиш чора-тадбирлари учун грантлар ва узоқ муддатли имтиёзли молиялаштиришни жалб қилиш бўйича “Йўл харитаси” тасдиқланди ва жорий йилнинг апрель ойида умумий қиймати 3 млрд. АҚШ долларидан ортиқ узоқ муддатли имтиёзли кредитлар ва грантларни жалб қилиш бўйича дастлабки келишувларга эришилди. Мазкур маблағлар Иқтисодий тараққиёт банки, Осиё тараққиёт банки, Жахон банки, Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки, Европа инвестиция банки, Европа тараққиёт ва тикланиш банки, JICA, Франция тараққиёт агентлигининг (еврода) қарз маблағлари ҳисобидан шакллантирилиши режалаштирилган. Шунингдек Бирлашган Араб Амирликлари ҳукумати, Европа Иттифоқи, Корея Ҳукумати ва халқаро ташкилотларнинг грантлари жалб қилиниши кўзда тутилган.

Унга асосан, қуйидаги мақсадларда маблағларни жалб қилиб, ўзлаштирилиши белгиланди:

  • соғлиқни сақлаш тизимини мустаҳкамлаш чораларини амалга оширишга - 277,5 млн. доллар;
  • тадбиркорлик ва банк тизимини қўллаб-қувватлаш учун - 700 млн доллар;
  • инқирозга қарши курашиш жамғармасининг ресурс базасини шакллантириш ва Давлат бюджетини қўллаб-қувватлаш учун - 1,7 млрд доллар ва 150 млн евро;
  • коммунал ва энергетика корхоналарини бир маромда ишлашини таъминлашга қаратилган чоралар учун - 300 млн доллар;
  • бошқа турли мақсадлар, жумладан Тошкент шаҳридаги болалар клиникасини қуриш учун Бирлашган Араб Амирликлари Ҳукуматининг, тиббий ускуналар ва буюмлар харид қилиш учун Европа Иттифоқининг, Корея ҳукуматининг ва ҳалқаро ташкилотларнинг қўшимча грантлари ҳисобига - 30,6 млн доллар.

Учинчидан, Карантин даври Ўзбекистонда асосан жорий йилнинг II чорагига тўғри келиши ва шу даврда иқтисодий фаолликнинг сезиларли пасайиши Давлат бюджети барқарорлигига хавф туғдиришини инобатга олиб, Давлат бюджетининг 2020 йилдаги параметрларини мақбуллаштириш чоралари кўрилди.

 Бюджет тушумлари биринчи навбатда қуйидагиларни молиялаштиришга йўналтирилди:

  • коронавирус инфекцияси тарқалишига қарши курашиш бўйича тадбирларга, шу жумладан, дори воситалари ва тиббиёт буюмлари сотиб олиш, тиббиёт муассасаларини қуриш, реконструкция қилиш, таъмирлаш ва уларни жиҳозлашга;
  • иш ҳақи, пенсиялар, стипендия ва нафақаларни ўз вақтида тўлашга;
  • озиқ-овқат маҳсулотларини сотиб олиш, коммунал тўловлар ва бошқа кечиктириб бўлмайдиган харажатларни қоплашга;
  • Инқирозга қарши курашиш республика комиссиясининг қарорига асосан бошқа тадбирлар ва харажатларга.

Муҳимлик даражасидан келиб чиққан ҳолда долзарб ҳисобланмаган лойиҳа ва харажатлар кейинги даврларга кўчирилди. Хусусан, бюджет ташкилотларида асосий воситаларни харид қилиш ва капитал таъмирлаш билан боғлиқ харажатлар (1 июлга қадар) тўхтатилди ва ушбу мақсадлар учун II чоракда режалаштирилган маблағлар қисқартирилди ёки 2020 йилнинг иккинчи ярим йиллигига ўтказилди.

Тўртинчидан, иқтисодий фаолликни оширишга ва молиявий барқарорликни қўллаб-қувватлашга қаратилган чора-тадбирлар амалга оширилди.

Жумладан, Марказий банк асосий ставкасини апрел ойида 1 фоизга туширди, пул-кредит сиёсати инструментларидан фаол фойдаланиш учун маблағлар (ҳар ойда 1 трлн. сўмгача) тақдим этилиши белгиланди, мажбурий захиралар бўйича талабларни енгиллаштириш ҳисобига тижорат банкларини 2,6 трлн.сўм миқдоридаги қўшимча ликвидли ресурслар билан таъминланиши белгиланди. Шу билан бирга тижорат банкларига 2 трлн.сўмгача бўлган миқдорда 3 йилгача бўлган муддатга ликвидлик тақдим этиш махсус механизми жорий этилди.

Хусусий тадбиркорлик корхоналарига тақдим этилган айланма маблағларни тўлдириш учун, шу жумладан, истеъмол бозорини энг зарур товарлар билан тўлдириш учун қайта тикланадиган револьвер кредитлар ажратилиши белгиланди.

Банкоматларнинг етарли миқдордаги нақд пул маблағлари билан узлуксиз таъминланиши, шунингдек, масофавий банк хизматларини ривожлантиришни рағбатлантириш чоралари жорий этилди.

II. Аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш чоралари.

Ўзбекистонда коронавирус пандемияси туфайли карантин тадбирлари жорий этилиши билан асосий эътибор аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш чораларига қаратилди. Бунда, биринчи галда, аҳоли даромадларини камайиб кетмаслигига, бандлигини сақлаб қолиш ва ишсизлик даражасини ошиб кетмаслигига қаратилган чоралар кўрилди.

Жумладан, иш берувчилар ходимларни, айниқса ҳомиладор аёллар, кексалар, имконияти чекланган ҳамда сурункали касалликка чалинган шахсларни, уларнинг розилиги билан, масофадан туриб ишлаш усулига, қулай иш графигига ёки уйдан туриб ишлашга ўтказишлари мумкинлиги белгиланди.

Мактабгача таълим ташкилотлари ва умумтаълим мактабларнинг фаолияти тўхтатилган даврда бошланғич синф ўқувчиларининг ота-оналарига йиллик таътилдан фойдаланиш графигидан қатъи назар (шу жумладан, 6 ойдан кам ишлаганларга) йиллик таътил тақдим этилди.

Фаолиятини тўхтатган мактабгача, умумий ўрта, ўрта махсус ва олий таълим муассасалари, спорт ва маданият муассасаларининг жами 1,04 млн. ходимларининг иш ҳақларини ўз вақтида тўлаб берилиши таъминланиши белгиланди.

Карантинга жойлаштирилган ота-оналар, шунингдек, уларнинг фарзандларини парвариш қилаётганларга ўртача ойлик иш ҳақининг 100 фоиз миқдорида вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик нафақаси тўланиши белгиланди.

Коронавирус инфекцияси билан зарарланган ёки карантинга жойлаштирилган, шунингдек, 14 ёшга тўлмаган боланинг ота-онаси бўлган ходимлар билан меҳнат шартномаларини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш тақиқланди.

Ундан ташқари, солиққа тортилмайдиган моддий ёрдам суммаси қарийб 2 бараварга оширилди.

Иккинчидан, норасмий сектордаги бандларни қўллаб - қувватлашга ва қўшимча иш ўринларини яратишга қаратилган чоралар кўрилди. Сабаби, Ўзбекистон меҳнат бозорида банд бўлган 13,5 млн. аҳолининг 7,8 миллионтаси норасмий секторда, шу жумладан, 2,6 млн. киши меҳнат мигранти ҳисобланади. Шунингдек, пандемия туфайли ишлай олмаётган аҳоли сони эса 341,3 минг кишини ташкил этади. 2020 йил бошида 426,7 минг киши чет давлатлардан қайтиб келган фуқаролар бўлса, 143,4 минг киши ишлаш мақсадида чет элга қайтиб кета олмаган. Шу сабабдан, Ўзбекистонда пандемия ва кризиснинг норасмий секторда бандларга салбий таъсирини камайтириш чораларини кўрилиши жуда ҳам муҳим ҳисобланади.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш – бу янги иш ўринларини яратиш, бозорда талаб ва таклифни шакллантириш, пировардида иқтисодий ўсишни таъминлаш учун катта имконият ва захира ҳисобланади.

Шу сабабдан, Ўзбекистон Президенти томонидан аҳоли бандлиги ва даромади кескин камайишини олдини олиш мақсадида бир қатор муҳим ташаббуслар илгари сурилди. Жумладан:

Ўзини ўзи банд қилган фуқаролар учун фаолият турлари рўйхатини кенгайтириш ва қонунчиликда тақиқланмаган барча тадбиркорлик шаклларига (85 та фаолият турига) рухсат бериш, сервис соҳасини ривожлантириш (овқатлар ва товарларни уйга етказиб бериш, кўчма савдо ва хизматларни ташкил этиш), онлайн ишласа бўладиган соҳаларга максимал имкониятлар яратиб бериш, етказиб беришни йўлга қўйган тадбиркорлик субъектларига фаолият юритиш учун шароит яратиб бериш, уй-жойларни ремонт қилиш ҳамда автотранспорт, маиший техника ва бошқа товарларга кредитлар беришни кенгайтириш ва бошқаларга доир қатор чоралар кўрилиши белгиланди.

Шунингдек, аксарият қийналаётган аҳоли қишлоқ жойлардалигини инобатга олиб, қишлоқ хўжалиги кооперативларини қўллаб-қувватлаш орқали мавсумий ишларга аҳолини кенг жалб қилиш, “оборот”дан чиққан ерларни ўзлаштириб, кооперативларни ташкил қилиш, аҳоли хонадонларида иссиқхоналарни ишга тушириш, ўзлаштирилмаган ерлар учун суғориш тизимини йўлга қўйиш орқали янги майдонлар ташкил этиш ва қўшимча иш ўринлари яратиш ва бошқаларга алоҳида эътибор қаратилди.

Мазкур ташаббуслар билан норасмий секторда банд бўлган аҳолини давлат рўйхатига олиш тизимини кескин соддалаштириш, бунда аҳолига маиший хизмат кўрсатаётган фуқаролардан умуман солиқ ундирилмаслиги белгиланди.

Буни шу кунгача меҳнат бозорини ривожлантириш бўйича қилинган энг самарали ислоҳотлардан бири сифатида эътироф этиш мумкин. Хусусан, жорий йилда саноат соҳасида 7,5 мингта ҳудудий лойиҳани амалга ошириш ҳисобига 145 минг нафар камбағал аҳолини ишга жойлаштириш режалаштирилган.

Айтиш ўринлики, бу борада қишлоқ хўжалигида ҳам имкониятлар кўп. Масалан, биринчи ярим йилликда 38 минг гектар ерни оборотга киритиш ҳисобига 25 минг нафар, йил якунига қадар яна қўшимча 51 минг гектарни ўзлаштириш эвазига 45 минг одам бандлигини таъминлаш режалаштирилган. Бу ерларнинг 20 минг гектари кам таъминланган оилаларга берилади.

Шунингдек, ғалладан бўшайдиган 120 минг гектар майдонни такрорий экин учун ажратиб, 300 мингга яқин оилага даромад манбаи яратиш белгиланган. Пахта-тўқимачилик кластерларининг 965 миллион долларлик 107 лойиҳасини амалга ошириш натижасида эса 28 мингдан ортиқ янги иш ўрни ташкил этилади.

Учинчидан, Ўзбекистонда инқироз даврида ёрдамга муҳтож аҳоли қатламига (коронавирус пандемияси туфайли ишлай олмаётган оилалар, чет элга қайтиб кета олмаган мигрант ишчилар, ёлғиз яшовчи қариялар) эътибор қаратиш орқали уларнинг турмуш фаровонлигини сақлаб қолиш асосий мақсад қилиб қўйилди, ижтимоий нафақа ва моддий ёрдамлар ажратилиши оширишга қаратилган чоралар кўрилди.

Жумладан, оилаларнинг ижтимоий нафақа олишга муҳтожлигини баҳолаш тартиб-таомиллари соддалаштирилди.

Жорий йилнинг март ойида нафақа ва моддий ёрдам олувчилар сони 10 фоизга оширилиши сабабли уларнинг сони 596 мингтадан 655 мингтага ошди.

Кейинчалик, нафақалар ва моддий ёрдам тайинланиши автоматик тарзда узайтирилиши, адресатлардан тегишли аризалар янгидан берилиши талаб этилмаслиги белгиланганлиги натижасида, нафақа олувчилар сони 719 мингтагача оширилди;

Шу йилнинг май ойида эълон қилинган аҳолини давлат томонидан қўллаб – қувватлаш бўйича навбатдаги чораларга кўра, қўшимча 220 млрд.сўм миқдоридаги маблағлар ажратилиши ҳисобига нафақа ва моддий ёрдам олувчилар сони қўшимча яна 10 фоизга оширилди.

Тўртинчидан, республикадаги пенсионерларни, ёлғиз ва ёлғиз яшовчи шахсларни ва ногиронларни қўллаб-қувватлаш чоралари амалга оширилди.  Жумладан, пенсионерлар жорий йилнинг май ойида 2 ойлик пенсияни бир вақтда олиши имконияти яратилди. Ёлғиз қариялар ва ногиронлар карантин даврида бир марталик ниқоблар, антисептик ва бактерияга қарши воситаларни бепул олиши белгиланди.

Бешинчидан, энг муҳим ва ибратли ташаббуслардан бири бу – Ўзбекистон Республикаси Президенти ғояси билан карантин вақтида эҳтиёжмандлар, ўз даромадини йўқотган вақтинча ишсиз фуқароларга пул маблағлари, кундалик истеъмол товарлари, дори воситалари ва бошқа маҳсулотлар билан таъминлаш мақсадида «Саховат ва кўмак» жамғармаси ташкил этилди.

Жамғарма ва ҳудудий бўлинмалари ҳукумат фармойишига асосан Ўзбекистон «Маҳалла» хайрия жамоат фонди ва унинг ҳудудлардаги бўлинмалари ҳузурида юридик шахс ташкил этмаган ҳолда очилди ва тегишли банкларда махсус ҳисобрақамлари очилди.

Бу борада, Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектлари ва маҳалла институтини кенг жалб қилиш амалиёти самарали ташкил этилганини таъкидлаш жоиз. Бунда нафақат давлат идоралари, балки кўп сонли кўнгиллилар, ҳомийлар ва тадбиркорлик субъектларининг биргаликдаги фаолиятини мувофиқлаштирувчи марказ ва унинг ҳудудий бўлимлари ташкил этилди. Тошкент шаҳрида ва ҳудудларда озиқ-овқат ва бошқа маҳсулотларни қабул қилиш ва сақлаш учун махсус павильонларда ёрдам олишнинг аниқ тизими ишга туширилди.

Жорий йилнинг 10 июнь ҳолатига “Маҳалла” фондининг “Саховат ва кўмак” жамғармаси махсус ҳисоб рақамига республика бўйича жами 194,6 млрд. сўм (15,2 млн. фунт) хайрия маблағлари келиб тушди.

Шу кунга қадар эса, халқ депутатлари маҳаллий Кенгашлари ва ҳокимликларнинг қарорлари билан 300 383 та оилага 118,99 млрд. сўм моддий ёрдамлар кўрсатилди. 67 300 та оилага 71,1 млрд.сўм миқдорида нақд пул кўринишда (ўртача ҳар бир оилага 100 долл.дан кўпроқ) маблағлар берилди.

Шунингдек, Алишер Усмонов томонидан ажратилган 5 млн. АҚШ доллари хайрия маблағи Андижон, Наманган, Тошкент вилоятлари ва Тошкент шаҳри ҳокимликлари томонидан шакллантирилган 19009 нафар ижтимоий ҳимояга муҳтож фуқарога 2 500 000 (тахминан 200 фунт) сўмдан тўланди.

Бундан ташқари, «Маҳалла» хайрия жамоат фондига, «Саховат ва кўмак» фондига, «Ўзбекистон меҳр-шафқат ва саломатлик» жамоат фондига, шу жумладан уларнинг ҳудудий бўлинмаларига, шунингдек, ижтимоий қўллаб-қувватлашга муҳтож бўлган жисмоний шахсларга беғараз берилувчи пул маблағлари ва товарлар (хизматлар) даромад солиғи базасидан чиқарилди, шу билан бирга товарлар (хизматлар) ҚҚС ва айланма солиққа тортишдан (1 октябрга қадар муддатга) озод қилинди.

Бунда, масалан, ишлаб чиқарувчи ўз маҳсулотини хайрия сифатида берса, ушбу тадбиркор мазкур маҳсулоти учун солиқ тўламайди.

Шунингдек, беғараз ёрдам олаётган жисмоний шахслар ҳам шахсий даромад солиғидан озод қилиндилар. Мазкур имтиёзлар орқали бераётган томон ҳам, олаётган томон ҳам барча солиқлардан озод қилинмоқда. 

Олтинчидан, Озиқ-овқат маҳсулотларининг нархлари кўтарилиб кетишини олдини олиш ва озиқ-овқат маҳсулотларининг зарур ҳажмларини захирага олиш мақсадида тегишли чоралар кўрилди. Хусусан:

Ишлаб чиқариш қувватларидан тўлиқ фойдаланиш учун уларнинг биржага қўйиш ҳажмини ошириш чораларини кўрган ҳолда истеъмол товарларини ишлаб чиқариш учун зарур бўлган хом ашё ресурслари ҳажмларини мониторинг қилиш жорий этилди.

Давлат захираларини бошқариш қўмитаси томонидан импортга харид қилинадиган ва интервенция амалга ошириладиган озиқ-овқат маҳсулотларининг рўйхати ва зарур ҳажмлари аниқланиши белгиланди.

Ижтимоий аҳамиятга эга озиқ-овқат маҳсулотларининг бозорлардаги нархлари устидан кунлик мониторинг ўтказиш ҳамда уларнинг нархларини сунъий ошириш, сунъий танқислик ва ажиотаж талабни вужудга келтиришга йўл қўймаслик устидан назорат жорий этилди.

Давлат захираларини бошқариш қўмитасига озиқ-овқат маҳсулотларини шартномалар асосида ёки биржа савдолари орқали эркин нархларда, бозорни тўлдириш ва ички бозорлардаги маҳсулотлар нархларини барқарорлаштириш бўйича тадбирларни амалга ошириш учун етарли ҳажмларда сотишни таъминлаш топширилди.

13 турдаги озиқ-овқат маҳсулотлари, шунингдек 7 турдаги гигиена воситалари импорт қилинишига божхона божи ва акциз солиқлари (2020 йил охирига қадар) “0” ставкаси ўрнатилди.

Дунёда озиқ-овқат маҳсулотлари етишмовчилиги юзага келиши мумкин бўлган шароитда қишлоқ хўжалигидаги мавжуд ресурслар ва имкониятлардан тўлиқ фойдаланиш, озиқ-овқат экинларини икки баробарга кўпайтириш, юқори ҳосил олиш, қишлоқ хўжалиги соҳасида янги иш ўринларини яратиш ва манфаатдорликни ошириш борасида замонавий ёндашувларни жорий этиш мақсадида ерларни фойдаланишга киритиш ва уларни қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш учун аҳолига имтиёзли шартларда ажратиб бериш тартиби белгиланди.

III. Тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари.

Коронавирус пандемияси даврида иқтисодиёт тармоқларини босқичма-босқич ишлатиш, корхоналар фаолиятини тиклаб, тайёр маҳсулот экспортини кўпайтириш энг муҳим ва устувор масалага айланди. Шу боис Ўзбекистонда иқтисодий ўсиш ва инвестициявий фаолликни рағбатлантириш, ишлаб чиқариш суръатларини тиклаш бўйича кенг кўламли чоралар кўрилди.

Биринчидан, қуйидаги ташкилий чора-тадбирлар амалга оширилди:

солиқ тўловчиларнинг давлат солиқ хизмати органларига ташриф буюрмасдан солиқ мажбуриятларини бажариши учун уларга масофадан хизмат кўрсатиш имконияти кенгайтирилди;

жисмоний шахсларнинг жами йиллик даромадлари тўғрисидаги декларацияни тақдим этиш муддати (1 апрелдан 1 августга) узайтирилди;

2020 йил охирига қадар солиқ текширувларини ўтказишга мораторий эълон қилинди;

Банкротлик тартиб-таомилларини қўзғатиш ва молиявий қийинчиликларга дуч келган корхоналарни банкрот деб эълон қилиш учун (1 октябргача) мораторий эълон қилинди.

Иккинчидан, карантин тадбирлари даврида жарима санкцияларни қўлламаслик чоралари кўрилди:

Жумладан, вақтинча қийинчиликларни бошдан кечираётган юридик шахсларга мол-мулк солиғи, ер солиғи ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ бўйича пенялар ҳисобланишини тўхтатиб турилиши чораларини кўриш, ўз навбатида, солиқ қарзини мажбурий ундириш чораларини (1 октябргача) кўрмаслик белгиланди.

Ташқи савдо операциялари бўйича муддати ўтган дебитор қарздорлик учун хўжалик юритувчи субъектларга (1 октябрга қадар) жарима санкциялари қўллаш тўхтатилди.

Фойдаланилмаётган ишлаб чиқариш майдонлари ва нотурар иншоотларга нисбатан мулк ва ер солиғининг оширилган ставкалари қўлланилиши, уларга пеня ҳисобланиши ва улар бўйича қарздорлик мажбурий ундирилиши тўхтатиб турилиши белгиланди. Ушбу чора деярли 21 минг корхонага нисбатан тадбиқ қилинди.

Карантин режими фаолиятига салбий таъсир кўрсатган қарздорларнинг муддати ўтган кредитлари бўйича гаров таъминотига жарима санкциялари ва ундирув чоралари қўлланилмаслиги белгиланди.

Учинчидан, тўлов муддатларни кечиктиришга доир чоралар кўрилди:

Жумладан, жисмоний шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг 2020 йилнинг 6 ойида тўланиши лозим бўлган (жами 4,7 трлн. сўм миқдоридаги) кредитларнинг муддати узайтирилди.

Тижорат банклари томонидан (юридик ва жисмоний шахсларга) қарзлар бўйича ҳисоблаб чиқилган ва муддати узайтирилган фоизлар ушбу даврдаги даромад солиғини ҳисоблашда жами даромадга киритилмаслиги белгиланди.

Ўз фаолиятини тўхтатган ва товарлар (хизматлар) реализациясидан тушуми жорий йилнинг биринчи чорагига нисбатан 50 фоиздан кўпроққа камайган микрофирма, кичик корхона ва якка тартибдаги тадбиркорларга (2020 йил 31 декабрга қадар) айланма солиқ, мол-мулк солиғи, ер солиғи, сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ (кейинчалик 12 ой давомида) ва ижтимоий солиқларни (кейинчалик 6 ой давомида) фоизсиз кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) ҳуқуқи тақдим этилди.

Тадбиркорлик субъектларига мол-мулк солиғи, ер солиғи ва сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқни тўлаш бўйича фоизларни ундирмасдан 6 ойга кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) тақдим этилди.

Жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи ва ер солиғини тўлаш муддати (15 апрелдан 15 октябрга) узайтирилди.

Тўртинчидан, солиққа оид имтиёзлар тақдим этилди.

 Карантин тадбирлари даврида ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган якка тартибдаги тадбиркорлар учун жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи қатъий белгиланган суммаси ва ижтимоий солиқ ҳисобланиши тўхтатилиши белгиланди.

Шунингдек, кичик тадбиркорлик субъектларига:

- апрель-май ойлари учун мол-мулк солиғи ва ер солиғидан;

- мол-мулк солиғи ва ер солиғининг фоизсиз кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) суммаларидан, 1 январдан бошлаб 15 майгача бўлган муддатда ер ва мол-мулк солиғи бўйича ҳисобланган пеня ва жарималардан воз кечилди.

Ушбу имтиёзлар эса қарийб 4 000 та корхона учун жами 230 млрд.сўм миқдоридаги маблағларни иқтисод қилинишига ва мазкур маблағлар айланма маблағ сифатида ишлатилишига имкон яратди.

Солиқ ставкалари ва йиғимлар миқдори (1 апрелдан 1 октябрга қадар муддатга) қисқартирилди:

- Якка тартибдаги тадбиркорлар учун ижтимоий солиқнинг ойлик энг кам суммаси БҲМнинг 50 фоизига (223,0 минг сўмдан 111,5 минг сўмга) қадар камайтирилди;

- Алкоголь маҳсулотларининг улгуржи савдоси билан шуғулланувчи корхоналарнинг ажратмалари миқдори 5%дан 3%га пасайтирилди;

- Умумий овқатланиш корхоналари учун алкоголь маҳсулотларини чакана сотиш ҳуқуқи учун йиғимлар миқдори белгиланган миқдорлардан 25%га камайтирилди.

Қишлоқ хўжалигидаги ерларни суғориш учун фойдаланиладиган ҳажмлар бўйича сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ ставкалари ўрнатилган ставкалардан 50%га пасайтирилди.

Кичик тадбиркорлик субъектлари, бозорлар ва савдо комплекслари, кинотеатрлар, умумий овқатланиш корхоналари, жамоат транспорти корхоналари, спорт-соғломлаштириш муассасалари, шунингдек, йўловчи ташиш, маиший хизматлар кўрсатиш, биноларни, шу жумладан, банкетлар ўтказиш учун ижарага бериш фаолияти билан шуғулланувчи юридик шахслар (2020 йилнинг 1 июнидан 1 сентябрига қадар) мол-мулк солиғи ва ер солиғини тўлашдан озод қилинди. Бу қарийб 60 мингта корхонага 260 млрд.сўмни тежаб қолинишига ва мазкур маблағлар корхоналарнинг айланма маблағларини ортишига олиб келди.

Бешинчидан, микрофирма ва кичик корхоналар учун қўшимча имтиёзлар тақдим этилди.

Микрофирма ва кичик корхоналар учун товарларни (ишларни, хизматларни)ни олиб киришда (импортда) қўшилган қиймат солиғини тўлашни 120 кунгача кечиктириш ҳуқуқи берилди.

Шу йилнинг 1 майидан 1 июлигача бўлган даврда микрофирмалар ва кичик корхоналар учун ижтимоий солиқ ставкаси 12 фоиздан 1 фоизгача камайтирилди.

Мазкур тақдим этилган имтиёз республика бўйича барча микрофирмалар ва кичик корхоналарга 550 млрд.сўмлик маблағларни айланма маблағ сифатида эркин ишлатиш имконини яратди. 

Микрофирма ва кичик корхоналарнинг айланма маблағлари камайишининг олдини олиш мақсадида, 2020 йил 15 май ҳолатига солиқ қарзлари ва солиқ қонунчилигини бузганлик учун пеня ва ҳисобланган жарималар бўйича қарздорликларини ундириш 1 сентябргача тўхтатилди.

Давлат солиқ хизмати органлари 15 май ҳолатига микрофирма ва кичик корхоналарнинг банк ҳисобварақларидан пул маблағларини ўтказиш ва ечиб олиш бўйича тўлов топшириқномаларини қайтариб олиши белгиланди.

Олтинчидан, ижара бўйича имтиёзлар ва лизинг компаниялари фаолияти учун қулайликлар тақдим этилди.

Ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган тадбиркорлар томонидан давлат мулкидан фойдаланганлик учун ижара тўловларини ҳисоблаш ва ундириш тўхтатилди.

Ижарага берувчиларнинг солиқ юкини камайтириш орқали ижара тўловларини қисқартириш ёки муддатини узайтириш имконияти яратилди.

Коронавирус пандемияси даврида фаолияти тўхтаган тадбиркорлик субъектларига нотурар жойларни ижарага беришдан олинган жисмоний шахслардан олинадиган даромадлар бўйича солиқни фоизсиз (6 ойгача) кечиктириб тўлаш ҳуқуқи берилди.

Лизинг компаниялари томонидан ҳисобланган ва кечиктирилган лизинг бўйича фоиз даромадлари суммаси фойда солиғидан озод этилди.

Еттинчидан, Экспортни қўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари амалга оширилди.

Импорт қилинадиган озиқ-овқат маҳсулотларини тезкор тартибда, жумладан, рухсат берувчи ҳужжатларни Ўзбекистон Республикаси ҳудудига кириб келгунга қадар бериш орқали божхона расмийлаштируви механизми жорий этилди.

Ҳудуд ва тармоқларда экспорт салоҳиятини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссиясига экспорт қилувчиларнинг транспорт харажатларининг бир қисмини компенсация қилиш учун Экспортни рағбатлантириш агентлигига ажратиладиган маблағлар ҳисобидан субсидиялар тақдим этиш ҳақида мустақил қарорлар қабул қилиш ҳуқуқи берилди.

IV.Энг кўп таъсир кўрган соҳаларни қўллаб-қувватлаш чоралари.

Биринчидан, туризм ҳамда унга бевосита боғлиқ бўлган тармоқларни қўллаб-қувватлаш учун, юз минглаб иш ўринларини ва малакали мутахассисларни сақлаб қолиш, уларни даромадларини ушлаб туриш учун Ўзбекистонда қатор чоралар кўрилди.

Жумладан, туризм соҳаси билан боғлиқ фаолиятларга солиқ ва йиғимларга оид бир қатор имтиёзлар берилди:

  • Туроператорлар, турагентлар ва меҳмонхона хизматларини кўрсатадиган субъектлар, «Uzbekistan Airports» АЖ, «Uzbekistan Airways» ва «Центр Узаэронавигация» ДУК  мулк ва ер солиғи тўловидан (2020 йил охирига қадар) озод қилинди, ижтимоий солиқ ставкаси эса 1 фоизгача пасайтирилди. Натижада, мазкур корхоналар тасарруфида 130 млрд. сўмдан ортиқ маблағ қолиши прогноз қилинмоқда.
  • Туроператорлар, турагентлар ва жойлаштириш воситалари 2020 йил охирига қадар фойда солиғини ярмини (50 фоиз) тўланиши белгиланди.
  • Туроператорлар, турагентлар ва жойлаштириш воситаларига 2020 ва 2021 йил якунлари бўйича зарарларни чекланмаган тарзда ўтказиш ҳуқуқи берилди.
  • 2021 йил 1 январга қадар туристик йиғимларни ҳисоблаш ва тўлаш тўхтатилди.
  • Жойлаштириш воситаларига алкаголь маҳсулотлар билан чакана савдо қилиш ҳуқуқи учун маҳаллий йиғимини 12 ойда бўлиб-бўлиб тўлашга рухсат берилди.

Шунингдек, мазкур соҳани қўллаб-қувватлаш мақсадида уларнинг ташкилий ва иқтисодий манбалари белгиланди:

  • Туризм соҳаси учун Инқирозга қарши кураш жамғармаси ҳисобидан 20 млрд.сўмдан ортиқ маблағ ажратилиши белгиланди.
  • Туризм соҳасини қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағлари ҳисобидан 12 ой муддатга бир марталик мақсадли фоизсиз ссудалар ажратилиши белгиланди.
  • Туризм соҳасидаги “стартап” лойиҳалар, инновацион бизнес ғоялари, ахборот дастурлари ва хизматларини қўллаб-қувватлаш учун 1,5 млрд.сўм маблағ ажратилди.
  • Хорижий ошхона, тематик овқатланиш шохобчалари ҳамда овқат, озиқ-овқат маҳсулотлари ва сувенирларни етказиб бериш хизматларини ташкил қилиш лойиҳалари учун 100 млн.сўмгача грантлар ажратилиши белгиланди.
  • Янги туризм маҳсулотлари ва йўналишларини ишлаб чиқиш ҳамда тарғиб қилиш мақсадида гидлар учун 5 млн.сўм, туроператорлар учун 10 млн.сўм миқдорида грантлар ажратилади.
  • 2020 йил 1 мартдан 1 июнгача давр учун жойлаштириш воситаларини қуриш учун аввал олинган кредитларнинг фоиз харажатлари қоплаб берилиши белгиланди.
  • Жойлаштириш воситаларини қуриш учун аввал олинган кредитлар бўйича 2020 йил 1 июндан 2022 йил 1 январгача бўлган давр учун фоиз харажатларининг 10 фоизлик пунктгача бўлган қисми қоплаб берилади.
  • Туризм соҳаси объектларини янги санитария-гигиена талабларига мувофиқлаштириш учун бериладиган кредитлар бўйича фоиз харажатларининг 10 фоизлик пунктгача бўлган қисми қоплаб берилади.
  • Туризм соҳаси субъектлари томонидан айланма маблағни тўлдириш учун олинадиган кредитларнинг 10 фоизлик пунктгача бўлган қисми қоплаб берилади.
  • 2021 йил 31 декабрга қадар меҳмонхона хизмати нархининг 10 фоизи миқдорида субсидия ажратилади.
  • Туроператор ва турагентларга олиб келинган ва хизмат кўрсатилган ҳар бир хорижий турист учун 15 АҚШ доллари миқдорида рағбатлантирувчи субсидиялар ажратилади.
  • Камида 10 кишидан иборат хорижий туристик гуруҳлар учун мамлакатимизда тур ташкил этилганда туроператорларнинг авиа ва темир йўл чипталари нархининг 30 фоизи қисман субсидияланади.
  • 2021 йил 1 июнга қадар меҳмонхоналарга тоифа олиш ёки ошириш учун реновация, реконструкция ҳамда моддий-техник базасини мустаҳкамлаш учун меҳмонхоналарнинг тоифасига қараб ҳар бир хона учун 5 млн. сўмдан 15 млн.сўмгача қисми қоплаб берилади.
  • Жойлаштириш воситаларини қуриш учун аввал берилган кредитлар бўйича асосий қарз тўловлари 2020 йил 1 октябрдан 18 ойдан 24 ойгача узайтирилади.
  • Дизинфекция ишларини олиб бориш учун жиҳозлар, техникалар, уларни бутловчи ва эҳтиёт қисмлари, алоқасиз бошқариладиган жиҳозлар, ҳидсиз дизинфекцияловчи воситалар 2022 йил 1 январга қадар божхона тўловларидан озод қилинади.

Иккинчидан, Ўзбекистонда пандемия билан боғлиқ жаҳон иқтисодий инқирозининг тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини ривожлантиришдаги салбий таъсирини юмшатиш назарда тутилган комплекс чора-тадбирлар ҳам тасдиқланди.

Унга кўра:

тўқимачилик корхоналари ва кластерларини янада қўллаб-қувватлаш, маҳсулот рақобатдошлигини ошириш мақсадида хомашё нархини 10 фоизгача пасайтириш имкониятини берувчи халқаро биржа нархларига ўтилди;

тўқимачилик соҳаси учун муҳим бўлган 64 турдаги импорт қилинадиган хом ашё ва материаллар (2022 йил 1 январга қадар) божхона божи тўлашдан озод қилинди;

тўқимачилик корхоналари экспорт қилган маҳсулот бўйича қўшилган қиймат солиғи тўлиқ қайтарилиши назарда тутилган (2020 йил 31 декабрга қадар) соддалаштирилган тартиб жорий этилди. Яъни, тўқимачилик корхоналари маҳсулотлари республикадан чиқиб кетиши билан қўшилган қиймат солиғи тўлиқ қайтарилади.

Шунингдек, тайёр маҳсулот экспортини кескин кўпайтириш, йирик, камида мингта одам ишлайдиган, халқаро бренд остида ишлаб чиқарувчи замонавий йирик тўқимачилик ва тикув кластерларини барпо этиш кўзда тутилди.

Ўзбекистонда ўз вақтида кўрилган чора-тадбирлар натижасида корхоналар фаолияти қайта тикланди ва барча иш ўринлари сақлаб қолинди, маҳсулотни ишлаб чиқариш ва экспорт суратлари ўсишда давом этди.

Хулоса

Ўз навбатида, коронавирус пандемиясининг мамлакатдаги иқтисодий-ижтимоий вазиятга салбий таъсирини юмшатиш борасида қабул қилинган инқирозга қарши чоралар тўпламининг амалга оширилиши мамлакатда иқтисодиётнинг муҳим тармоқларида фаолиятнинг барқарорлигини сақлаб қолиш имкониятини берди, ҳамда апрель ойининг иккинчи ярмидан бошлаб айрим жабҳаларда ўзининг ижобий самарасини кўрсатмоқда. Жумладан:

  • апрель ойининг иккинчи ярмидан бошлаб қурилиш ва юк ташиш соҳасидаги карантин чораларининг юмшатилиши натижасида қурилиш материалларига ва юқори ликвидли маҳсулотларга бўлган талабнинг нисбатан жонланишига таъсир этди;
  • май ойида, шунингдек, тижорат банкларига савдо ва пуллик хизматлардан нақд пуллар тушуми ҳам тиклана бошлади. Хусусан, умумий банк ўтказмалари апрель ойи якунида 44 фоизга ўсиб, 4,9 трлн. сўмни ташкил этди;
  • “UZEX” – Ўзбекистон Республикаси товар-хомашё биржаси орқали савдолар ҳажми 2020 йилнинг 1 майига келиб 9,4 фоиздан 39,7 фоизга ошди;
  • трансчегаравий пул ўтказмалари оқими тикланиб, ўз навбатида, аҳолининг истеъмол кайфиятига ижобий таъсир кўрсатади. Хусусан, май ойида пул ўтказмалари ҳажми апрел ойига нисбатан 234 млн. долларга кўпайди ва 484 млн. долларни ташкил этди.

Таъкидлаш жоизки, глобал пандемиянинг илк кунлариданоқ Ўзбекистон раҳбарияти Марказий Осиёда минтақавий ҳамкорлик устувор аҳамиятга эга эканлигини намойиш қилган ҳолда, минтақавий саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштириш ташаббусини илгари сурди.

Ўзбекистон Президенти Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг барчаси билан телефон орқали мулоқот ўтказиб, коронавирусга қарши ҳамкорликка чақирди ҳамда қўшни Афғонистон, Қирғизистон ва Тожикистонга халқимиз номидан гуманитар ёрдам жўнатди. Ўз навбатида, барча Марказий Осиё давлатлари минтақавий ҳамкорликнинг афзалликларини эътироф этиб, Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий фаолиятини қўллаб-қувватладилар.

Элдор ТУЛЯКОВ,
“Тараққиёт стратегияси” маркази ижрочи директори


4
Похожие новости