"TARAQQIYOT STRATEGIYASI"
  MARKAZI
HARAKATLAR STRATEGIYASI — YANGI UYG'ONISH DAVRINING DASTURI
164 | 13 Yan. 2021 y.

Sodiq SAFOYEV,
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati
Raisining birinchi o'rinbosari

Aniq strategiya va uning istiqboliga qat'iy ishongan insonlar, uzoqni ko'ra olish qobiliyatiga ega bo'lmagan kishilarga nisbatan hayotning turli burilishlariyu kutilmagan hodisalariga tayyorroq bo'ladi va ularni yaxshiroq yengib o'ta oladi, degan edi Uinston Cherchill. To'rt yil oldin davlatimiz, jamiyatimiz rivojida keskin burilish yasagan taraqqiyot ta'limoti — Harakatlar strategiyasi qabul qilindi.

Har birimiz, har bir oila hayotida uning tutgan o'rnini idrok etish uchun 2016 yildan avval mamlakatda vujudga kelgan holatni xolisona eslash kerak. Ko'p yillar mobaynida jur'atsizlik tufayli dadil qadamlarni tashlamasdan, muammolar yechimini paysalga solib, real vaziyatni ochiq aytishdan qo'rqib, berkitib yurildi. Biz butun mustaqil davlatlar hamjamiyatida eng oxirgi bo'lib milliy valyutamizni joriy etdik.

O'zgarishlarning zamini — haqiqiy xususiylashtirishga kirishilmadi. Haqqoniy iqtisodiy tashxis o'rniga maqtanchoqlik, o'zimizni bir qandaydir soxta, uydirma raqamlar bilan yupatib, o'zining qandaydir manfaatlariga ega, hech kim tanimaydigan «xorijiy ekspertlar»ning maqtoviga mahliyo bo'lib yurdik. Natijada nihoyatda xatarli vaziyat vujudga keldi. Aholi turmush darajasining pasayishi, ishsizlik, davlat organlarining xalq bilan bog'liqligi yo'qolishi, iqtisodiy erkinlik va inson huquqlarini poymol qilish, korrupsiya, byurokratizm hamda boshqa avj olgan illatlar oqibatida xalqning davlat hokimiyatiga bo'lgan ishonchsizligi kuchaydi.

Eslayman: Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida rektorlik qilgan paytimdagi bitiruvchilar 2015 yilda uchrashuv qiladigan bo'ldi. Aniq bo'ldiki, 10 yil avval dargohni tugatgan 55 nafar kursdoshning 49 nafari chet elda ishlayotgan ekan. Nima uchun ular o'z mamlakatida ish topolmadi yoki ishlagisi kelmadi? Aminman: buning sababi ularda vatanparvarlik tuyg'usi yetishmaganida emas, o'sha paytdagi muhit ularni Vatandan siqib chiqargan. Mamlakatda dehqonlar nima yetishtirishi va uni qanday narxda sotishi yuqoridan belgilab qo'yiladigan tartib joriy qilinib, paxta xomashyosi qimmatbaho eksport moli hisoblansa-da, fermerlarga yetishtirilgan hosil uchun dunyo bozorlaridagi narxning kichik bir qismi to'lanar, paxta yetishtirish daromadsiz bo'lib, dehqonlar eski sovet «majburlash-buyruqbozlik» tizimida ishlab keldi. Shu sabab paxta terish maktab o'quvchilari, talabalar, o'qituvchi, shifokorlar va boshqa «hasharchilar» zimmasiga yuklanar va shu bois O'zbekiston qator xalqaro «qora ro'yxatlar»ga kiritilib beobro' bo'lib qolgan edi.

Taniqli iqtisodchilar D.Ajemoglu, J.Robinson o'zlarining 2012 yilda chiqqan mashhur «Nima uchun mamlakatlar muvaffaqiyatsiz bo'ladi: hokimiyat, farovonlik va kambag'allikning kelib chiqishi» degan kitobida O'zbekistonni «hozirgi kunda ekstraktiv (ya'ni aholining keng qatlamlari o'z faoliyatidan kelib chiqqan daromadlarini taqsimlash jarayonidan bebahra qiladigan — S.S.) iqtisodiy tizim tufayli tanazzulga uchrayotgan mamlakatlar» qatoriga kiritgan edi. Jahon Banki ma'lumotlariga ko'ra, 2015 yilga kelib O'zbekistonga kelib tushgan xorijiy investitsiyalar yalpi hajmi atigi 1,06 milliard dollarni tashkil qildi. Bu qo'shni Qozog'istonga nisbatan 6 marotaba kam bo'lgan. Hatto Qirg'iziston ko'proq sarmoya jalb qilishga qodir edi.

Kishi boshiga kelgan investitsiyalar bo'yicha O'zbekiston mintaqada eng so'nggi o'rinni egallab turgan. Diplomatiyaning oltin qoidasi — «dushman orttirish oson, hamkor ko'paytirish darkor» printsipini esdan chiqargan edik. O'sha davrda bizga xayrixoh, do'st davlatni topish amrimahol edi. Tuturiqsiz tashqi siyosat sababli Markaziy Osiyo va Afg'oniston — yon qo'shni davlatlar bilan, ming yillik qon-qardosh xalqlar bilan yuzko'rmas bo'lib qolgandik. Bir chaqirim narida — chegara ortida yashayotgan jigarlarimizning issiq-sovuq ma'rakasida qatnashish uchun ming azobda qanchadan-qancha hujjatbozliklarni yengib, hadiksirab o'tib, manzilga yetib borguncha marosim tarqab, mulzam bo'lib, bir dardimiz ikki karra ortardi.

***

2016 yilda davlat rahbari sifatida faoliyat boshlagan Shavkat Mirziyoyevga ana shunday og'ir yuk meros bo'lib qolgandi. Davlatni halokat yoqasidan olib chiqib ketish favqulodda choralar, favqulodda jasorat, favqulodda shijoat talab qilardi. Prezident ana shu mas'uliyatni dadil zimmasiga oldi hamda boshqalarni ham ishonch bilan o'z ortidan ergashtirdi. Buyuk davlat rahbarlariga doimo xos bo'lgan fazilatlardan eng muhimi bu yuksak tafakkur, hodisalar rivojini oldindan ko'rish, jarayonlarning rivoji va yo'nalishini ilmiy bashorat qila bilishdir.

Prezidentimiz jamiyatimiz ahvolini chuqur tahliliga asoslangan holda yangilangan ichki va tashqi siyosat dasturi zarurligini asoslab berdi va ilgari surdi. O'zgarishlar jamiyatimiz, davlatimiz rivojlanishining yangi mafkurasini belgiladi. Xalq anchadan beri kutilgan o'zgarishlarni qo'llab-quvvatladi. Chunki islohotlar insonlar orzu-istaklari va umidlariga hamohang edi. Men uchun bir narsa ravshan: agar o'z vaqtida davlat boshqaruv tizimi tubdan takomillashtirilmaganda, joylarga yangi vakolatlar berilmaganda, parlament, fuqarolik jamiyati, ommaviy axborot vositalari roli ko'tarilmaganda, iqtisodiy islohotlar boshlanmaganda, inson huquqini kafolatlashga yangicha yondashuv tatbiq etilmaganda va batamom yangi tashqi siyosat olib borilmaganda — bugungi kunda mamlakatimizdagi vaziyat nihoyatda og'ir bo'lar edi.

***

Harakatlar strategiyasi nafaqat eng yetuk mutaxassislar, balki xalq, keng jamoatchilikning fikr va mulohazalarini o'zida mujassamlagani uning idrokiy quvvatini yanada oshirdi. Jamiyatimizning har bir qatlamida, barcha hududlarda ushbu hujjat jonli, katta qiziqish bilan muhokama etilganiga barchamiz guvoh bo'ldik. Minglab takliflar ilgari surildi va bu xalqimizning ortib borayotgan siyosiy ongi va faolligi, mustahkam ijtimoiy pozitsiyasi va bo'layotgan hodisalarga daxldorligi, befarq emasligining dalolatidir. Harakatlar strategiyasining ahamiyati faqatgina nazariy masalalar bilan cheklanmaydi, albatta. Bu hujjatda mamlakatimizni isloh etish uchun zarur bo'lgan amaliy choralar dasturi aniqlangan.

U avvalo, O'zbekiston milliy manfaatlarini ta'minlash, ayni vaqtda umumbashariy demokratik jarayonlarning chuqur tahlili asosida ishlab chiqilgan bo'lib, uning g'oyalari umuminsoniy taraqqiyot tamoyillariga to'la-to'kis mos tushadi. Ushbu hujjatga Vatanimiz va xorijda katta e'tibor qaratildi va chuqur qiziqish bilan o'rganildi. Yaxshi eslayman, o'sha kezlarda O'zbekistonga tashrif buyurgan Jahon Bankining vitse-prezidenti S.Myuller bilan bo'lgan suhbat chog'ida Harakatlar strategiyasini sinchiklab o'rganib chiqqanini qayd etib, shuni ta'kidladiki, «bu juda kuchli, muayyan ravishda tarixiy hujjat. U O'zbekistonda yangi davr boshlanganini ifodalaydi va unda mamlakat rivojida yangi dinamikani belgilovchi yangicha dunyoqarash va yangilangan yondashuvlar bayon etilgan».

***

Fikrimcha, yangilangan siyosatning eng muhim, ko'zga tashlanadigan mohiyati shundan iboratki, u balandparvoz, havoyi shiorlarga asoslangan dasturlardan voz kechib, tom ma'noda inson ehtiyojlarini ilgari surishni o'zining asosiy va bosh maqsadi deb belgiladi. Shu jumladan, hududlardagi vaziyatga xolisona nazar tashlash, odamlarni bezovta qilayotgan muammolarni berkitmasdan ularni hal qilish yo'llarini izlash, topish va yechish yotadi. Harakatlar strategiyasida zamonamizning eng dolzarb muammolaridan biri — taraqqiyot nazariyasiga oid batamom yangi so'z aytildi.
 

Avvalambor, bu Prezident Shavkat Mirziyoyevning iqtisodiyotni tubdan modernizatsiya qilish uchun chuqur siyosiy islohotlar, davlat boshqaruv tizimini takomillashtirish zarurligini har tomonlama asoslab berishiga taalluqlidir. Ushbu chuqur, Yevropa va Osiyo davlatlari tajribasi tahlili asosida qilingan xulosa shuni isbotlaydiki, jadal iqtisodiy o'sish, rivojlangan bozor iqtisodiyoti, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish zamonaviy siyosiy tuzilma — rivojlanishning huquqiy asoslarini barpo etish va takomillashtirishni talab qiladi. Bejiz emaski, Harakatlar strategiyasi aynan davlat boshqaruv va sud-huquq, inson erkinliklarini ta'minlash tizimlarini takomillashtirishga bag'ishlangan qismlardan boshlanadi. Kecha odamlarni besabab quvib yurgan ichki ishlar xodimlari bugun chinakam huquq muhofazachisiga, xalq xizmatchisiga aylanyapti.

Prokuratura vakillari yurtdoshlarimizga qanday yordam kerak deb, uyma-uy yurishibdi. Qachon shunday bo'lgan? Harakatlar strategiyasini amalga oshirish natijasida hokimiyatga yangi avlod siyosatchilar kelmoqda. Ular aksariyat holda jahonning eng nufuzli universitetlarida ta'lim olgan, dunyo ko'rgan, shijoatli shaxslar. Barcha darajadagi davlat organlari va bo'g'inlari faoliyatiga tobora shaffoflik, hisobdorlik xos bo'lmoqda. Yillar mobaynida chetga chiqarib qo'yilgan fuqarolik jamiyati jonlanmoqda. Aynan shu asnoda pandemiya davrida ijtimoiy hamkorlik, inqirozga qarshi choralarning milliy protokoli yaratildi.

Ommaviy axborot vositalari tom ma'noda xalq ovozi, to'rtinchi hokimiyatga aylanmoqda, katta auditoriyaga ega bo'lgan qariyb 300 ga yaqin xususiy va idoraviy Internet nashrlari tashkil etildi. Siyosatchilarimiz, hukumat va parlament a'zolarini xalq endi tanimoqda. Insonlarda daxldorlik va uning natijasida mas'uliyat paydo bo'lmoqda. Harakatlar strategiyasi asosidagi islohotlar iqtisodiy manyovr qobiliyatini yaratdi. Jahon iqtisodiyotidagi muammolarga qaramasdan yangi islohotlar yillari mobaynida O'zbekiston iqtisodiyoti 20 foizga o'sdi. Nihoyatda og'ir pandemiya sharoitida, uning oqibatlarini yumshatish va bartaraf etish uchun davlat tomonidan 82 trillion so'mlik (qariyb 8 milliard AQSh dollari) kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi.

Aholining asosiy qismi o'zining daromad manbalari va turmush darajasini saqlab qolishiga erishildi. Nufuzli moliya tashkilotlari dunyodagi sanoqli mamlakatlar qatorida O'zbekistonda iqtisodiyotning pasayishiga yo'l qo'yilmaganini ta'kidlamoqda. Karantin cheklovlariga qaramasdan, keng ko'lamli bunyodkorlik ishlari izchil davom ettirildi. Misol uchun, 1985 yilda, ya'ni sobiq sovet davlati eng kuchga to'lgan paytda Toshkent shahrida 1 million kv. metr turar joy qurilgan edi. 90 yillarda bu ko'rsatkich minimal darajaga pasayib ketdi.

O'tgan yili, pandemiya bilan bog'liq cheklovlarga qaramasdan poytaxtimizda 4 million kv.metr uy-joy barpo etildi. Mamlakat tarixida birinchi bor kambag'allik muammosining mavjudligi tan olinib, kambag'al qatlam aholining 12-15 foiz atrofida ekanligi ta'kidlandi. Iqtisodiy taraqqiyot va kambag'allikni qisqartirish vazirligi tashkil qilindi. Barcha tuman va shaharlarda, har bir mahallada ehtiyojmand oilalar, ayollar va yoshlar bilan manzilli ishlash bo'yicha mutlaqo yangi tizim joriy etildi. Pandemiya sharoitida bu tizim orqali 527 ming fuqaroning bandligi ta'minlandi.

***

Tashqi siyosat sohasiga oid muhim yangi yondashuvlar tatbiq etildi, tom ma'noda burilish amalga oshirildi. O'zbekiston tashqi siyosati batamom yangi xarakterga va yangi mazmunga ega bo'ldi. Chinakam milliy manfaatlarni ilgari suruvchi tashqi siyosat vujudga keldi. Uning negizida davlatlararo ob'ektiv qarama-qarshiliklar va tabiiy manfaatlar to'qnashuvi, mavjud bo'lgan muammolar bo'yicha muloqotga tayyorlik, milliy manfaatlarni so'zsiz va qat'iy qo'llab-quvvatlagan holda oqilona murosaga intilishga bo'lgan munosabatni namoyish etish yotadi.

Bu mamlakat yangi rahbariyatining mintaqadagi vaziyatni chuqur anglashi, muammolarni hal qilishga yangicha yondashishi va mamlakatning xalqaro obro'sini mustahkamlash omilining ifodasi bo'ldi. O'nlab yillar davomida eng yuqori darajadagi ko'p tomonlama muloqot deyarli yo'qligidan so'ng, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari o'rtasida rasmiy va norasmiy aloqalar amaliyoti tiklandi. Yaqinda muqarrar bo'lib ko'ringan mintaqa davlatlari o'rtasidagi to'qnashuvlar endi bema'ni ssenariyga o'xshaydi.

Bugungi kunda hech qanday ko'p tomonlama mintaqaviy tadbir Afg'oniston vakillarisiz o'tmaydi. Va hozirgi kunda ushbu mamlakat mintaqaviy jarayonlarning uzviy qismi sifatida qabul qilinmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan mintaqani dengiz portlari bilan bog'lovchi trans-afg'on temiryo'l yo'lagi masalasi ko'ndalang qo'yildi. Bu Markaziy Osiyoning jahon iqtisodiy aloqalarida ishtirok etish salohiyatini oshiradigan strategik loyihalarni tatbiq qilishda misli ko'rilmagan imkoniyatlarni ochib beradi.

Davlatimiz rahbari o'zining birinchi xorijiy tashriflarini aynan qo'shni davlatlardan boshlagani e'tiborga sazovor. Esimda, 2017 yilning boshida Qozog'istonga bo'lgan tashrif chog'ida qo'shni mamlakat lideri, katta xalqaro obro' va ta'sirga ega bo'lgan shaxs Nursulton Nazarboyev chuqur samimiyat bilan O'zbekiston Prezidentiga qarata «biz Siz boshlagan o'zgarishlarni 25 yil kutgandik» degan edi. Agar Prezidentimizning tashqi siyosiy dasturiga qisqa ta'rif berilsa, uni yangi yo'llar ochish strategiyasi deb ifodalash mumkin.

Buni keng ma'noda tushunmoq lozim — hamkorlik, savdo, muloqot uchun to'siqlar bartaraf etilmoqda va bu o'z samarasini namoyish qilmoqda. Harakatlar strategiyasining tashqi siyosatga oid qismi bu — hozirgi zamon sharoitida Buyuk Ipak yo'lini qayta tiklash dasturidir. O'zbekiston orqali o'tadigan marshrutlarning jozibadorligini oshirishga yo'naltirilgan strategiya muhim ahamiyatga ega, chunki tranzit salohiyati — eng daromadli tovar hisoblanadi. Bu siyosatning maqsadi faqatgina tor ma'nodagi iqtisodiy samara emas. Prezidentimiz ta'biri bilan aytganda: «bir paytlar mamlakatlarimiz hududidan o'tgan va butun sayyoramizning asosiy transport arteriyasi bo'lgan Buyuk Ipak yo'lining yangi sharoitida qayta tiklanishini... tinchlik va farovonlikni ta'minlashni anglatadi». Harakatlar strategiyasining amaliy natijalari haqida gap ketganda alohida ta'kidlash kerakki, xalqaro miqyosda yangi, batamom o'zga qiyofaga ega O'zbekiston paydo bo'ldi. Mamlakatning jahondagi obro'si va ta'siri misli ko'rilmagan darajada ko'tarildi.

Bunga misollar ko'p. Ulardan bittasi — BMTning Orolbo'yi mintaqasi uchun Inson xavfsizligi bo'yicha ko'p tomonlama sheriklik asosida «Trast fondi»ning tuzilishidir. Prezidentimiz tomonidan 2017 yilda ilgari surilgan bu tashabbus qisqa davr mobaynida amalga oshirilishi o'zbek diplomatiyasining katta yutug'i bo'ldi. Ma'lumki, xalqaro kreditlar hammaga ham berilmaydi. Yurtimizda esa bugun 3 milliard dollarlik imtiyozli kredit va grantlar jalb etish dasturi amalga oshirilmoqda. Ularning 700 millioni ishbilarmonlar va banklarni qo'llab-quvvatlashga, 300 millioni kommunal xo'jalik infratuzilmasi uzluksiz harakat qilishini ta'minlashga yo'naltiriladi. Yaqinda Osiyo Rivojlanish Banki O'zbekistonga tibbiyot tizimi va epidemiologik xizmat modernizatsiyasiga 100 million dollar ajratishini e'lon qildi. Pandemiya tufayli, iqtisodiyot murakkab davrni boshidan kechirayotgan pallada bu pul qayerdan olinardi?

***

O'zbekistonning tamoman yangi mazmunga ega bo'lgan tashqi iqtisodiy faoliyati asoslari shakllandi. Bugungi kunda investitsiyalar uchun global va mintaqaviy raqobat kuchli — agar ilgari investorlar bozorlarga kirish uchun kurashgan bo'lsa, endi davlatlar kapitalni jalb qilish uchun raqobatlashmoqda. Strategiyani ishlab chiqish paytida Prezidentimiz bergan birinchi ko'rsatmalardan biri bu investitsiyalarni jalb qilish sohasidagi ishlarning holatini tanqidiy tahlil qilishdan iborat bo'ldi. So'nggi yillarda Strategiyani amalga oshirish doirasida tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish va xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning huquqiy va institutsional asoslarini yaratish bo'yicha muhim ishlar amalga oshirildi.

Sarmoyalar siyosati natijasi o'laroq iqtisodiyot tizimida jiddiy ijobiy o'zgarishlar yuz bermoqda. O'zbekistonga sarmoya yo'naltirayotgan davlatlar soni 50 dan oshdi. BMTning YuNKTAD tashkiloti ma'lumotiga ko'ra mamlakat Markaziy Osiyoda investitsiyalar oqimining o'sishi ko'rsatkichi bo'yicha yetakchi davlatga aylandi. Bir necha yil avval paxta tolasining atigi to'rtdan biri o'zimizda qayta ishlangan bo'lsa, yaqin kelajakda barcha yetishtirilgan paxta hosili mamlakatimizning o'zida qayta ishlanadi. Bu esa milliy daromad ortishiga olib kelmoqda. Agar avvallari katta mashaqqat bilan yetishtirilgan paxta eksportidan ko'pi bilan 1 milliard dollar atrofida daromad olingan bo'lsa, o'tgan yil o'zbek tayyor tekstil mahsuloti mamlakatga 2 milliard dollar foyda keltirdi. O'zbekiston o'z suveren reytingiga ega bo'ldi va jahon xalqaro moliyaviy bozorida to'laqonli a'zo sifatida faoliyat boshladi. Yevropa Banki milliy valyutamizda birinchi kreditlarni berdi — bu juda katta yutuq.

***

Harakatlar strategiyasi — amaliy harakat dasturidir. O'zbekistonning yangilangan ichki va tashqi siyosati jamiyatimizda katta umidlarni uyg'otdi. Mavjud muammolarga qaramasdan, bu siyosat yurtdoshlarimiz tomonidan qo'llab-quvvatlanmoqda va xalqaro miqyosda nihoyatda yuqori baholanyapti. Shu bilan birga, bir narsani anglamoq lozim: islohotlar, agar ular chinakam islohotlar bo'lsa, hech qachon oson o'tmaydi. Insoniyat tarixi shuni uqtiradiki, chuqur islohotlar, ayniqsa, boshlang'ich bosqichda, doimo muammolarni, ziddiyatlarni keskinlashtiradi. Islohotlar uchun vaqt doimo tanqis, ular har doim tahlika bilan bog'liq. O'zgarishlarni barqarorlikka putur yetkazmasdan amalga oshira bilish — eng katta muammo va katta san'atdir. Ishonch bilan aytamiz: uzoqni ko'zlagan bugungi shiddatli sa'y-harakatlarning xayrli natijalari uzoq kuttirmaydi. Bir necha yillarda Harakatlar strategiyasining bugungidan ham yorqinroq samaralarini ko'ramiz.


0
Похожие новости