• Ўзбек

Uzbekistan2030.uz

"ТАРАҚҚИЁТ СТРАТЕГИЯСИ"
  МАРКАЗИ
Очиқ мактаб: кўп ишлар қилинди, аммо эътибор қаратиш лозим бўлган жиҳатлар бор
3354 | 06 Окт. 2026 й.

Жамшид Шарипов, “Тараққиёт стратегияси” маркази бўлим бошлиғи
Рамзидин Нуридинов, “Тараққиёт стратегияси” маркази бош мутахассиси

Рақамли хизматлар, мактабга онлайн қабул ва янги қоидалар таълим тизимида шаффофликни оширмоқда. Рақамлар қандай натижаларни кўрсатмоқда ва бу борадаги ишларни янада такомиллаштириш учун қандай қадамлар зарур?

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда давлат бошқарувининг очиқлигини ошириш бўйича яхши натижаларга эришилди. Давлат хизматларининг муҳим қисми электрон шаклга ўтказилди, таълим ташкилотларига қабул ва ҳужжатлар бериш автоматлаштирилмоқда, фуқароларнинг мансабдор шахслар билан бевосита алоқаси камайиб, турли суиистеъмолликлар учун имкониятлар қисқармоқда. Шу билан бирга, таълим тизими энг йирик соҳалардан бири бўлиб, айнан шу сабабли эришилган натижалар билан чекланиб қолмаслик, мавжуд механизмларни янада такомиллаштириш муҳим.

60%

мактаб биринчи синфга болаларни онлайн тизим орқали қабул қилмоқда

 

307,9 трлн

сўм — 2025 йилда давлат харидлари ҳажми, унинг 17 фоизи мактабгача ва мактаб таълимига тўғри келади

+25,9%

2025 йилда Коррупцияга қарши курашиш агентлигига мурожаатлар ўсиши

4

эътибор қаратишга арзийдиган йўналиш: харидлар, кадрлар, қабул, репетиторлик

Аллақачон нималар қилинди

Электрон хизматлар мактабларнинг аксариятини қамраб олмоқда. Жумладан, биринчи синфга онлайн қабул 5 690 та мактабда, яъни умумий мактабларнинг 60 фоизида йўлга қўйилган. Бу жараён ота-оналарни навбат кутиш ва мактаб маъмурияти билан бевосита келишув заруратидан халос этиб, қабул жараёнида ягона ва тенг қоидаларни таъминлашга хизмат қилмоқда.

Жамоатчилик фаоллиги ҳам ортиб бормоқда. 2025 йилда Коррупцияга қарши курашиш агентлигига 5 256 та мурожаат келиб тушган бўлиб, бу аввалги йилга нисбатан 25,9 фоиз кўп. Улардан 247 таси (4,7 фоиз) таълим соҳасига тегишли бўлган[1]. Бу ўсиш қисман фуқароларнинг қаерга ва қандай тартибда мурожаат қилиш бўйича хабардорлиги ошгани ва мавжуд алоқа каналларига ишонч кучайганидан далолат бериши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев давлатнинг коррупцияга қарши сиёсатининг устувор йўналишларини белгилар экан, коррупцияга қарши муросасиз кураш зарурлигини таъкидлаб, 2026 йилни коррупция кўринишларини таг-томири билан йўқ қилиш ҳамда давлат бошқарувида қонунийлик ва очиқлик тамойилларини мустаҳкамлаш бўйича фавқулодда чоралар кўриладиган давр деб белгилади[2].

Қаерга кўпроқ эътибор қаратиш керак

ЮНЕСКО ва ИҲТТ тажрибаси шуни кўрсатадики, ҳар қандай давлатда, ривожланиш даражасидан қатъи назар, таълимда бир нечта “эътибор нуқталари” мавжуд. Булар кадрлар бўйича қарорлар, молияни бошқариш, давлат харидлари ва ўқувчиларни қабул қилишдир[3]. Уларнинг ҳар бирида кўплаб қарорлар “ўз хоҳишига кўра” қабул қилинади, шу боис ягона қоидалар ва очиқ маълумотлар фойдали. Энди бу Ўзбекистонда қандай кўринишда эканини кўриб чиқамиз.

1. Бюджет ва харидлар: кўлам алоҳида эътибор талаб қилади

2025 йилда мамлакатда давлат харидлари ҳажми 307,9 трлн сўмни ташкил этди, 2024 йилда эса бу кўрсаткич 248,6 трлн сўм эди. Энг кўп харид қилувчи — Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги: барча харидларнинг 17 фоизи унга тўғри келади. Бу табиий: мактабларга жиҳозлар, дарсликлар, мебель, овқатланиш ва технологиялар керак. Лекин ҳажм қанчалик катта бўлса, ҳар бир жараённинг шаффофлиги шунчалик муҳим.

Ким кўпроқ харид қилади: давлат харидларидаги улуш, 2025 йил

Агентлик маълумотларига кўра, 2025 йилда давлат харидлари тўғрисидаги қонунчилик бузилишининг аниқланган 189 та ҳолатидан 47 таси (24,8 фоиз) таълимга тегишли эди[4]. Масалан, 2024 йилда ва 2025 йил январь–май ойларида таълим ташкилотлари ва олий ўқув юртлари давлат харидлари ҳамда рақобат тўғрисидаги қонунчилик талабларини бузган ҳолда 11,5 млрд сўмлик 63 та шартнома тузган. Энг кўп учраган ҳолатлар — муайян етказиб берувчига мослаштирилган техник талаблар, рақобатни чеклаш ва аффилланган шахсларнинг иштироки[5]. Шуни эсда тутиш керакки, расмий статистика фақат аниқланган ва тасдиқланган ҳолатларни ҳисобга олади, шунинг учун ҳақиқий вазиятни захира билан баҳолаш маъқул.

Мактабгача ва мактаб таълимидаги жиноятлар статистикаси асосий хавф айнан бюджет маблағлари билан боғлиқлигини тасдиқлайди. 2025 йилда энг кўп аниқланган ҳолатлар — ўзлаштириш ва талон-торож: 356 та, яъни умумий соннинг 69,4 фоизи (2023 йилда — 227 та). Пора олиш ҳолатлари 39 тадан 49 тага, пора бериш 35 тадан 42 тага, фирибгарлик 45 тадан 48 тага ошган[6]. Бу ўсишнинг бир қисмини назоратнинг кучайиши ва яхшироқ аниқлаш билан изоҳлаш мумкин, бироқ бу йўналишнинг ўзи профилактика энг кўп қаерда кераклигини кўрсатади.

 

Мактабгача ва мактаб таълимидаги коррупцион жиноятлар

2. Кадрлар: ҳамма учун аниқ қоидалар

Педагогларни ишга қабул қилиш, аттестация, малака тоифаларини бериш ва раҳбарларни тайинлаш ўқитувчининг касбий йўлига бевосита таъсир қилади. Айрим жараёнларни рақамлаштириш аллақачон бошланган, бироқ мустақил тадқиқотларга, жумладан ACARO’нинг 2025 йилги ҳисоботига кўра, ишга қабул қилишда таниш-билишчилик ҳақидаги мурожаатлар сақланиб қолмоқда[7]. Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ҳам айрим ҳолатларни аниқлади, масалан, Жиззах вилоятида[8] ва Қорақалпоғистон Республикасида[9]. Бу ягона рақамли мезонлар сезиларли самара бериши мумкин бўлган соҳадир. ИҲТТ методологияси (INTES) айнан шуни тавсия этади: ягона қоидалар ва қарорларни кузатиб бориш имконияти.

3. Мактабга қабул: бошланган ишни охирига етказиш

Биринчи синфга онлайн қабулга уланган (5 690 та мактаб)

Бугунги кунда онлайн қабул мактабларнинг 60 фоизини қамраб олган бўлиб[10], қолган 40 фоизида аввалги тартиб сақланиб қолмоқда: ота-оналар маъмурият билан шахсан мулоқот қилади, бу эса субъектив қарорларга ўрин қолдиради. Бироқ барча мактабларда бу тизимни бир вақтнинг ўзида жорий этиш шарт эмас. Жараённи босқичма-босқич амалга ошириш мақсадга мувофиқ. Аввало, талаб ўринлардан юқори бўлган, ихтисослаштирилган дастурлар мавжуд ёки қабул тартиби бўйича мурожаатлар кўп учрайдиган мактабларда онлайн қабул тизимини жорий этишдан бошлаш мумкин.

4. Репетиторлик: тақиқ эмас, аниқ қоидалар

Хусусий машғулотлар — одатий ва қонуний амалиёт. U4 Anti-Corruption Resource Centre ва Transparency International’нинг “Corruption in secondary and tertiary education in Central Asia” тадқиқотида қайд этилишича, репетиторлик кенг тарқалган ва кўплаб педагоглар учун даромадни ошириш усули бўлиб хизмат қилади[11]. Бир жиҳат муҳим: ўқитувчи ўзи баҳолайдиган ўз синфидаги ўқувчи билан пуллик машғулот ўтказса, манфаатлар тўқнашуви юзага келиши мумкин. Ҳатто виждонли ўқитувчи ҳам ноқулай аҳволга тушиб қолади, ота-оналар эса босим остида қолишлари мумкин.

Пуллик таълим хизматлари тўғрисидаги низом (Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 22 апрелдаги 343-сон қарори) ўқувчиларни бундай машғулотларга мажбурлашни тақиқлайди, аммо ўқитувчининг ўз ўқувчилари ҳақида тўғридан-тўғри қоидани ўз ичига олмайди. Бу бўшлиқни юмшоқ ва аниқ тарзда ёпиш мумкин.

Нима ёрдам бериши мумкин: тўрт қадам

Асосий ғоя - қоидабузарликларга муносабат билдиришдан уларнинг олдини олишга ўтиш ва бунда аввал яратилган имкониятларга таянишдир.

  1. Ташкилотнинг риск-профили. Мактаблар ва ўқув юртларини тушунарли кўрсаткичлар бўйича баҳолаш: ички аудит натижалари, харидлар бўйича такрорланувчи изоҳлар, мурожаатлар сони, кадрлар алмашинуви. Шунда эътибор энг зарур жойга қаратилади.
  2. Рақамли кадрлар цикли ва босқичма-босқич онлайн қабул. Вакансиялар, ҳужжатлар, танлов ва аттестация — ягона тизимда. Қабул — аввал талаб энг юқори мактабларда, сўнг қолганларида.
  3. Очиқ маълумотлар ва харидларнинг ақлли таҳлили. Харидлар, танловлар, вакансиялар ва бўш ўринлар ҳақидаги маълумотларни эълон қилиш, ноодатий тендерларни ўз вақтида пайқаш учун рақамли воситалардан фойдаланиш.
  4. Репетиторлик бўйича оддий қоида. Репетиторликни тақиқламаслик, балки ўқитувчининг ўз синфидаги ўқувчилар билан пуллик машғулотларни истисно қилиш. Буни ахлоқ кодекси ёки мактаб қоидаларида мустаҳкамлаш ва ёрдамга муҳтож ўқувчиларга бепул қўшимча машғулотлар таклиф қилиш.

Хорижий тажриба нима беради

Корея Республикаси. e-Saram тизими давлат хизматининг кадрлар циклини ишга қабул қилишдан пенсиягача юритади ва бошқа давлат тизимлари билан боғланган, шу сабабли қарорлар ягона долзарб маълумотлар базасига асосланади.

Янги Зеландия. Ҳар бир мактабга бириктирилган ҳудуд бор: шу ҳудудда яшовчи болага ўринли бўлиши кафолатланади. Ҳудуддан ташқаридагилар бўш ўрин бўлса қабул қилинади, аризалар кўп бўлса — қуръа ташланади. Очиқ харита мактабнинг сиғими, ўринлар ва аризалар сонини кўрсатади.

Массачусетс, АҚШ. Hamilton-Wenham мактаб округида “Tutoring for Pay” сиёсати пуллик репетиторликка фақат жорий синфда шу ўқитувчидан ўқимайдиган ўқувчилар учунгина рухсат беради.

Ўзбекистон таълим тизимида рақамлаштириш бўйича муҳим ишларни амалга оширди: кўплаб хизматлар электрон шаклга ўтказилди ҳамда таълимда очиқлик ва шаффофликни таъминлаш учун асос яратилди. Кейинги босқич мантиқий: маълумотларга таяниш, қоидаларни тушунтириш ва хавфларни олдиндан бартараф этиш. Бу бюджет маблағларини тежамлироқ сарфлашга, мактабга ва давлатга бўлган ишончни мустаҳкамлашга ҳамда бутун таълим тизими нима учун ишлашига — ўқитиш сифати ва болалар келажагига эътибор қаратишга ёрдам беради.

 

2
Похожие новости