
Jamshid Sharipov, “Taraqqiyot strategiyasi” markazi bo‘lim boshlig‘i
Ramzidin Nuridinov, “Taraqqiyot strategiyasi” markazi bosh mutaxassisi
Raqamli xizmatlar, maktabga onlayn qabul va yangi qoidalar ta’lim tizimida shaffoflikni oshirmoqda. Raqamlar qanday natijalarni ko‘rsatmoqda va bu boradagi ishlarni yanada takomillashtirish uchun qanday qadamlar zarur?
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda davlat boshqaruvining ochiqligini oshirish bo‘yicha yaxshi natijalarga erishildi. Davlat xizmatlarining muhim qismi elektron shaklga o‘tkazildi, ta’lim tashkilotlariga qabul va hujjatlar berish avtomatlashtirilmoqda, fuqarolarning mansabdor shaxslar bilan bevosita aloqasi kamayib, turli suiiste’molliklar uchun imkoniyatlar qisqarmoqda. Shu bilan birga, ta’lim tizimi eng yirik sohalardan biri bo‘lib, aynan shu sababli erishilgan natijalar bilan cheklanib qolmaslik, mavjud mexanizmlarni yanada takomillashtirish muhim
|
60% maktab birinchi sinfga bolalarni onlayn tizim orqali qabul qilmoqda |
307,9 trln so‘m — 2025-yilda davlat xaridlari hajmi, uning 17 foizi maktabgacha va maktab ta’limiga to‘g‘ri keladi |
+25,9% 2025-yilda Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligiga murojaatlar o‘sishi |
4 e’tibor qaratishga arziydigan yo‘nalish: xaridlar, kadrlar, qabul, repetitorlik |
Elektron xizmatlar maktablarning aksariyatini qamrab olmoqda. Jumladan, birinchi sinfga onlayn qabul 5 690 ta maktabda, ya’ni umumiy maktablarning 60 foizida yo‘lga qo‘yilgan. Bu jarayon ota-onalarni navbat kutish va maktab ma’muriyati bilan bevosita kelishuv zaruratidan xalos etib, qabul jarayonida yagona va teng qoidalarni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Jamoatchilik faolligi ham ortib bormoqda. 2025-yilda Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligiga 5 256 ta murojaat kelib tushgan bo‘lib, bu avvalgi yilga nisbatan 25,9 foiz ko‘p. Ulardan 247 tasi (4,7 foiz) ta’lim sohasiga tegishli bo‘lgan[1]. Bu o‘sish qisman fuqarolarning qayerga va qanday tartibda murojaat qilish bo‘yicha xabardorligi oshgani va mavjud aloqa kanallariga ishonch kuchayganidan dalolat berishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev davlatning korrupsiyaga qarshi siyosatining ustuvor yo‘nalishlarini belgilar ekan, korrupsiyaga qarshi murosasiz kurash zarurligini ta’kidlab, 2026-yilni korrupsiya ko‘rinishlarini tag-tomiri bilan yo‘q qilish hamda davlat boshqaruvida qonuniylik va ochiqlik tamoyillarini mustahkamlash bo‘yicha favqulodda choralar ko‘riladigan davr deb belgiladi[2].
YUNESKO va IHTT tajribasi shuni ko‘rsatadiki, har qanday davlatda, rivojlanish darajasidan qat’i nazar, ta’limda bir nechta “e’tibor nuqtalari” mavjud. Bular kadrlar bo‘yicha qarorlar, moliyani boshqarish, davlat xaridlari va o‘quvchilarni qabul qilishdir[3]. Ularning har birida ko‘plab qarorlar “o‘z xohishiga ko‘ra” qabul qilinadi, shu bois yagona qoidalar va ochiq ma’lumotlar foydali. Endi bu O‘zbekistonda qanday ko‘rinishda ekanini ko‘rib chiqamiz.
2025-yilda mamlakatda davlat xaridlari hajmi 307,9 trln so‘mni tashkil etdi, 2024-yilda esa bu ko‘rsatkich 248,6 trln so‘m edi. Eng ko‘p xarid qiluvchi — Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi: barcha xaridlarning 17 foizi unga to‘g‘ri keladi. Bu tabiiy: maktablarga jihozlar, darsliklar, mebel, ovqatlanish va texnologiyalar kerak. Lekin hajm qanchalik katta bo‘lsa, har bir jarayonning shaffofligi shunchalik muhim.
Kim ko‘proq xarid qiladi: davlat xaridlaridagi ulush, 2025-yil
Agentlik ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda davlat xaridlari to‘g‘risidagi qonunchilik buzilishining aniqlangan 189 ta holatidan 47 tasi (24,8 foiz) ta’limga tegishli edi[4]. Masalan, 2024-yilda va 2025-yil yanvar–may oylarida ta’lim tashkilotlari va oliy o‘quv yurtlari davlat xaridlari hamda raqobat to‘g‘risidagi qonunchilik talablarini buzgan holda 11,5 mlrd so‘mlik 63 ta shartnoma tuzgan. Eng ko‘p uchragan holatlar — muayyan yetkazib beruvchiga moslashtirilgan texnik talablar, raqobatni cheklash va affillangan shaxslarning ishtiroki[5]. Shuni esda tutish kerakki, rasmiy statistika faqat aniqlangan va tasdiqlangan holatlarni hisobga oladi, shuning uchun haqiqiy vaziyatni zaxira bilan baholash ma’qul.
Maktabgacha va maktab ta’limidagi jinoyatlar statistikasi asosiy xavf aynan byudjet mablag‘lari bilan bog‘liqligini tasdiqlaydi. 2025-yilda eng ko‘p aniqlangan holatlar — o‘zlashtirish va talon-toroj: 356 ta, ya’ni umumiy sonning 69,4 foizi (2023-yilda — 227 ta). Pora olish holatlari 39 tadan 49 taga, pora berish 35 tadan 42 taga, firibgarlik 45 tadan 48 taga oshgan[6]. Bu o‘sishning bir qismini nazoratning kuchayishi va yaxshiroq aniqlash bilan izohlash mumkin, biroq bu yo‘nalishning o‘zi profilaktika eng ko‘p qayerda kerakligini ko‘rsatadi.
Maktabgacha va maktab ta’limidagi korrupsion jinoyatlar
Pedagoglarni ishga qabul qilish, attestatsiya, malaka toifalarini berish va rahbarlarni tayinlash o‘qituvchining kasbiy yo‘liga bevosita ta’sir qiladi. Ayrim jarayonlarni raqamlashtirish allaqachon boshlangan, biroq mustaqil tadqiqotlarga, jumladan ACARO’ning 2025-yilgi hisobotiga ko‘ra, ishga qabul qilishda tanish-bilishchilik haqidagi murojaatlar saqlanib qolmoqda[7]. Huquqni muhofaza qilish organlari ham ayrim holatlarni aniqladi, masalan, Jizzax viloyatida[8] va Qoraqalpog‘istond Respublikasida[9]. Bu yagona raqamli mezonlar sezilarli samara berishi mumkin bo‘lgan sohadir. IHTT metodologiyasi (INTES) aynan shuni tavsiya etadi: yagona qoidalar va qarorlarni kuzatib borish imkoniyati.
Bugungi kunda onlayn qabul maktablarning 60 foizini qamrab olgan bo‘lib,[10] qolgan 40 foizida avvalgi tartib saqlanib qolmoqda: ota-onalar ma’muriyat bilan shaxsan muloqot qiladi, bu esa sub’ektiv qarorlarga o‘rin qoldiradi. Biroq barcha maktablarda bu tizimni bir vaqtning o‘zida joriy etish shart emas. Jarayonni bosqichma-bosqich amalga oshirish maqsadga muvofiq. Avvalo, talab o‘rinlardan yuqori bo‘lgan, ixtisoslashtirilgan dasturlar mavjud yoki qabul tartibi bo‘yicha murojaatlar ko‘p uchraydigan maktablarda onlayn qabul tizimini joriy etishdan boshlash mumkin.
Birinchi sinfga onlayn qabulga ulangan (5 690 ta maktab)
Xususiy mashg‘ulotlar — odatiy va qonuniy amaliyot. U4 Anti-Corruption Resource Centre va Transparency International’ning “Corruption in secondary and tertiary education in Central Asia” tadqiqotida qayd etilishicha, repetitorlik keng tarqalgan va ko‘plab pedagoglar uchun daromadni oshirish usuli bo‘lib xizmat qiladi[11]. Bir jihat muhim: o‘qituvchi o‘zi baholaydigan o‘z sinfidagi o‘quvchi bilan pullik mashg‘ulot o‘tkazsa, manfaatlar to‘qnashuvi yuzaga kelishi mumkin. Hatto vijdonli o‘qituvchi ham noqulay ahvolga tushib qoladi, ota-onalar esa bosim ostida qolishlari mumkin.
Pullik ta’lim xizmatlari to‘g‘risidagi nizom (Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 22-apreldagi 343-son qarori) o‘quvchilarni bunday mashg‘ulotlarga majburlashni taqiqlaydi, ammo o‘qituvchining o‘z o‘quvchilari haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qoidani o‘z ichiga olmaydi. Bu bo‘shliqni yumshoq va aniq tarzda yopish mumkin.
Asosiy g‘oya - qoidabuzarliklarga munosabat bildirishdan ularning oldini olishga o‘tish va bunda avval yaratilgan imkoniyatlarga tayanishdir.
|
Xorijiy tajriba nima beradi Koreya Respublikasi. e-Saram tizimi davlat xizmatining kadrlar siklini ishga qabul qilishdan pensiyagacha yuritadi va boshqa davlat tizimlari bilan bog‘langan, shu sababli qarorlar yagona dolzarb ma’lumotlar bazasiga asoslanadi. Yangi Zelandiya. Har bir maktabga biriktirilgan hudud bor: shu hududda yashovchi bola o‘rinli bo‘lishi kafolatlanadi. Hududdan tashqaridagilar bo‘sh o‘rin bo‘lsa qabul qilinadi, arizalar ko‘p bo‘lsa — qura tashlanadi. Ochiq xarita maktabning sig‘imi, o‘rinlar va arizalar sonini ko‘rsatadi. Massachusets, AQSh. Hamilton-Wenham maktab okrugida “Tutoring for Pay” siyosati pullik repetitorlikka faqat joriy sinfda shu o‘qituvchidan o‘qimaydigan o‘quvchilar uchungina ruxsat beradi. |
O‘zbekiston ta’lim tizimida raqamlashtirish bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirdi: ko‘plab xizmatlar elektron shaklga o‘tkazildi hamda ta’limda ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash uchun asos yaratildi. Keyingi bosqich mantiqiy: ma’lumotlarga tayanish, qoidalarni tushuntirish va xavflarni oldindan bartaraf etish. Bu byudjet mablag‘larini tejamliroq sarflashga, maktabga va davlatga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga hamda butun ta’lim tizimi nima uchun ishlashiga — o‘qitish sifati va bolalar kelajagiga e’tibor qaratishga yordam beradi.