• Ўзбек

Uzbekistan2030.uz

"ТАРАҚҚИЁТ СТРАТЕГИЯСИ"
  МАРКАЗИ
МАКТАБЛАРДА БЕПУЛ ОВҚАТЛАНИТИРИШНИНГ ШАФФОФ ТИЗИМИ ЖОРИЙ ЭТИЛАДИ(МИ)?
2782 | 06 Окт. 2023 й.

Халқаро тадқиқотчиларнинг фикрича,  самарали таълим, мустаҳкам соғлик ва сифатли овқатланиш инсон капиталини шакллантиришнинг асоси ҳисобланади. Мактаб ёшидаги болалар нафақат таълим соҳаси, балки соғлиқни сақлаш соҳасида ҳам алоҳида эътиборни талаб этади. Айнан мактабдаги ўқиш даврида болаларда жисмоний, руҳий ва когнитив ўзгаришлар кузатилади.

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Жаҳон озиқ-овқат дастури (БМТ ЖООД) маълумотларига кўра, 2022 йилда мактабларда овқатлантириш дастурларига қилинган дунё сармоялари 48 миллиард АҚШ долларини, мактабларда бепул ёки имтиёзли овқатланиш қамрови эса 41 фоизни ташкил этди.  Қамров даражаси маълум даражада даромад даражасига боғлиқдир: даромад даражаси паст бўлган мамлакатларда тахминан 18 фоиз мактаб ўқувчилари қамраб олинган, даромади ўртадан паст бўлган мамлакатларда бу кўрсаткич 39 фоиз, даромад даражаси ўртадан юқори бўлган мамлакатларда эса 48 фоизга етди[1]. 

Дунёда мактаб овқатланиши билан қамраб олинган болалар сони

 

Манба: БМТ ЖООД “2022 йилда мактабларда овқатланиш ҳолати” ҳисоботи.

 

БМТ ЖООД миссияси барча болаларни мактабларда овқатланишига эга бўлиш ва соғлом турмуш тарзига риоя қилинишини таъминлаш, шунингдек, болаларнинг ўқишга бўлган қизиқишини ошириш учун жаҳон мамлакатлари ҳукуматларини қўллаб-қувватлашдан иборат.  БМТ ЖООД сиёсий ва техник кўмакни тақдим этади, ҳукуматларга ўз мактабларида овқатлантириш дастурларини яратиш ёки барқарорлигини мустаҳкамлашга ёрдам бериш учун мазкур йўналишдаги ноу-хау билан бўлишади. БМТ ЖООД техник ва сиёсий кўмаги дунёнинг 77 мамлакатларидаги 107 миллион мактаб ўқувчиларининг ҳаёт сифати, таълим олиш имконияти ва овқатланиш ҳолатига билвосита таъсир кўрсатди.   

Мактабларда овқатланишни ташкил этиш самарадорлиги бўйича халқаро тадқиқотлар

Мактабларда овқатлантириш дастури ижтимоий ҳимоянинг кенг қамровли тармоғи ҳисобланиб, болалар ва уларнинг оилалари ҳаётини ўзгартириш имкониятини тақдим этади. Мактабларда овқатлантириш болалар хавфсизлигига муҳим ҳисса қўшади ва уларнинг таълим олиши учун қулай муҳит яратади.

Мактаб овқати кам таъминланган оилалар болаларини мактабда қолишга, ота-оналарни эса уларни мактабдан олиб кетмасликка ундайди. Мактабларда ташкил этилган бепул овқатланиш ота-оналарнинг тушлик учун кетадиган ҳаражатларни режалаштириш заруриятидан озод этиб, ижтимоий заиф оилаларнинг даромадларини тахминан 10 фоиз тежаш имконини беради.

Бундан ташқари, саломатликни сақлаш ва овқатланиш бўйича мактаб дастурлари мактаб давоматини ошириш ва мактабдан кетиш (ўқувчиларнинг ўқув йили тугашига қадар кетиши) кўрсаткичларини камайтиришга ёрдам бериши ҳақидаги инкор қилиб бўлмас далиллар мавжуд. Демак, ўқиш натижаларини яхшилаш учун ҳам имконият бор.

БМТ ЖООД ҳисоб-китобларига кўра, мактаб овқати учун сарфланган ҳар бир доллар соғлиқни сақлаш, таълим, ижтимоий ҳимоя ва қишлоқ хўжалиги соҳасига тўққиз доллар миқдоридаги дивиденд кўринишида қайтади.

Ўзбекистон мактабларида бепул овқатлантиришни ташкил этишнинг жорий ҳолати, муаммолари ва чақириқлари

Ўзбекистонда 2022/2023 ўқув йилидан мактабларда бепул овқатланишни ташкил этиш масалаларига эътибор қаратиш бошланган бўлиб, “2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси”га мувофиқ, мазкур амалиёт Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилоятида синовдан ўтказилди. Бу мақсадлар учун ҳар бир вилоят учун давлат бюджетидан 100 миллиард сўм маблағ ажратилди[2].  

Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 25 августдаги 472-сонли қарори билан Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилоятидаги таълим муассасаларида соғлом овқатлантириш тизимини кейтеринг усулида ташкил этиш тўғрисида низом тасдиқланди.

Ўз навбатида, ижтимоий тармоқларда эълон қилинган ҳуқуқбузарлик ҳолатларини ўрганиш ва таҳлил қилиш мактабларда бепул овқатланишни ташкил этишда қатор муаммо ва камчиликлар мавжудлигини, тегишли назоратнинг етишмаслигини кўрсатди. Хусусан,

  • Мактабларга етказиб берилаётган маҳсулотларнинг сифати ва миқдори назорат қилинмаслиги. Айрим ҳолларда маҳсулотлар сифат ва хавфсизлик меъёрларига жавоб бермайди, бу эса болалар саломатлигига салбий таъсир кўрсатади. Масалан, Қорақалпоғистон Республикаси Кегейли туманидаги 1,8,19 ва 55-сонли мактабларда  мактаб ўқувчиларига истеъмолга яроқсиз ҳолатдаги олма, шунингдек, зараркунандалар билан заҳарланган қадоқланган маҳсулотларни қайта-қайта бериш ҳолатлари аниқланган;
  • Кейтеринг компанияси томонидан етказиб бериладиган озиқ-овқат маҳсулотлари сифатини назорат қилиш бўйича махсус комиссия иштирокчилари ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик механизми ишлаб чиқилмаган;
  • Ўқувчиларнинг сифатли ва тўйимли овқатланишини таъминлаш учун давлат томонидан ажратилаётган маблағ етарли эмас. Бир ўқувчи учун ажратилаётган 5,6 минг сўм миқдоридаги молиявий маблағлар СанПиН 0017-21 (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2021 йилда 32-сон билан рўйхатга олинган) билан тасдиқланган овқатланиш ва калория меъёрларига риоя қилишни таъминлашга имкон бермаяпти. Бу эса тендерни ўтказиш ва кейтеринг компанияларини танлаб олишда коррупция ҳолатлари пайдо бўлишини рағбатлантирмоқда;
  • Қонунчиликда мактабларда бепул овқатлантириш дастурларини молиялаштириш учун халқаро ва маҳаллий донорлар маблағларини жалб қилиш имконияти кўзда тутилмаган. Таъкидлаш зарурки, БМТ Жаҳон озиқ-овқат дастурининг асосий вазифаларидан бири ҳар қандай даромад даражасидаги мамлакатларга тажриба алмашиш, молиялаштиришга эга бўлиш ва ёндашувларни такомиллаштиришда ёрдам бериш ҳисобланади. Биргина 2021 йилда БМТ ЖООД дунёнинг 57 мамлакатлардаги (қуйида жадвал келтирилади) 15,5 миллион мактаб ўқувчиларини овқат билан таъминланишига кўмаклашди.

2021 йилда дунё мамлакатларида мактаб овқатланиш дастурлари бўйича БМТ ЖООД ёрдамининг кўриниши

Ўзбекистонда бепул мактаб овқатини ташкил этиш муаммоларини ҳал этиш бўйича эксперт тавсиялари

Юқорида санаб ўтилган муаммо ва камчиликлар мактабларда бепул овқатлантиришни ташкил этиш бўйича қабул қилинаётган чора-тадбирлар самарадорлиги, бундан ташқари, Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилоятидан синовдан ўтган, бу мақсадлар учун бюджетдан 2,7 триллион сўм ажратилган ҳолда 2023 йил сентябрь ойидан бошлаб республиканинг барча ҳудудларида  жорий этиш режалаштирилган амалиётга салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

         Экспертнинг фикрига кўра, мавжуд муаммоларни ҳал этиш ва бепул мактаб овқатини ташкил этиш сифатини ошириш учун қуйидаги чора-тадбирлар қабул қилиш таклиф этилмоқда:

  • Биринчидан,  мактабларда бепул овқатлантириш дастурларини молиялаштириш учун халқаро ва маҳаллий донорлар маблағларини жалб этиш имкониятини назарда тутувчи умумтаълим муассасаларида соғлом овқатлантириш тизимини ташкил этиш тўғрисидаги низомни такомиллаштириш. Шунингдек, молиявий ва техник воситаларни жалб қилиш, мазкур жараёнга умумэътироф этилган инновация усулларини (ноу-хау) жорий этиш учун БМТ ЖООД билан ҳамкорликни йўлга қўйиш мақсадга мувофиқ.
  • Иккинчидан, чекланган бюджет маблағларида миллий амалиётга киритиш мумкин бўлган  манзилли бепул мактаб овқатланишини ташкил этиш бўйича хорижий тажрибани пухта ўзлаштириш. Масалан, Франция Президенти Макрон ўзининг Камбағалликни қисқартириш режасига 1 евро баҳосидаги мактаб тушликлари билан ёрдам беришни киритди, COVID-19 даврида эса ижтимоий ҳимоя тизими университет талабаларига учун амал қилди. АҚШда 2022 йил сентябрь ойида Президент Байден очлик, овқатланиш ва саломатлик масалаларига бағишланган Миллий стратегияни янгилади, у АҚШ болалари учун бепул мактаб овқатланишни оммалаштиришни ўз ичига олган.
  • Учинчидан, бошланғич синф ўқувчиларининг ёш гуруҳлари бўйича алоҳида бепул мактаб овқатланишини ташкил этиш учун мавсумий меню ва овқатланиш меъёрларини ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш ҳамда тендерларни ўтказиш ва кейтеринг компанияларини танлаб олишда мазкур нормативларга қатъий амал қилиш.
  • Тўртинчидан,  энг яхши таклифларни аниқлаш учун тендерларни ташкил этиш ва ўтказишда, шунингдек, кейтеринг компанияларини танлаб олишда халқаро тавсияларга, хусусан, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (ИҲТТ) келгусида давлат харидлари бўйича ва коррупциянинг олдини олишнинг самарали чораси бўлиб хизмат қилиши мумкин тавсияларига қатъий риоя қилиш.
  • Бешинчидан, жамоатчилик фикрини ўрганиш натижалари бўйича кейтеринг компаниялари томонидан етказиб бериладиган озиқ-овқат маҳсулотлари сифати ва миқдорини, шунингдек, уларнинг соғлом овқатланиш қоидалари ва талабларига мувофиқлигини мунтазам мониторинг қилишнинг самарали усули ва механизмини ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш.
  • Олтинчидан, ижтимоий тармоқлар, телевидения, буклама рекламалар каби турли алоқа воситаларидан фойдаланган ҳолда бепул мактаб овқатланиш дастури ҳақидаги маълумотни тарқатиш учун ахборот компаниясини кенгайтириш.

         Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, мактабда овқатланишни йўлга қўйиш болалар ва ўсмирлар соғлигига эришишга имкон берувчи саломатликни мустаҳкамлаш ғоясини илгари сурувчи комплекс таълим тизимининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Мустаҳкам соғлиқ ва муқобил овқатланиш
бу нафақат касаллик ва тўйиб овқатланмаслик билан боғлиқ муаммоларнинг бўлмаслиги, балки яхши кайфият, шунингдек, кундалик вазифаларни фаол равишда уддалаш имконияти ҳамдир.

 

Жамшид Шарипов,
“Тараққиёт стратегияси” маркази эксперти

 
 

2
Похожие новости