Жамшид ШАРИПОВ,
«Тараққиёт стратегияси» маркази
бўлим бошлиғи

Инвестицияларни жалб қилиш барқарор иқтисодий ўсиш, иқтисодиётни таркибий ўзгартириш ва тадбиркорликни ривожлантиришнинг асосий омилларидан биридир. «Ўзбекистон-2030» стратегиясини амалга ошириш доирасида нафақат инвестициялар ҳажмини, балки уларнинг сифатини ошириш, шунингдек, хусусий секторнинг унумдорлигини, бандлик ва аҳоли даромадлари ўсишига қўшадиган ҳиссасини кучайтириш алоҳида аҳамият касб этади.

2017 йилдан буён Ўзбекистонда иқтисодиётни либераллаштириш, бизнес муҳитини яхшилаш ва инвестиция фаолиятини фаоллаштиришга қаратилган кенг кўламли иқтисодий ислоҳотлар дастури амалга оширилмоқда. Кўрилган чора-тадбирлар макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлашга, ҳам ички, ҳам хорижий инвестицияларни жалб этиш учун янада қулай шарт-шароитлар яратишга имкон берди.

Амалга оширилган ислоҳотлар натижасида ялпи ички маҳсулот ҳажми 2017 йилдаги 72,2 миллиард АҚШ долларидан 2024 йилда 121,4 миллиард АҚШ долларига етказилиб, ўртача йиллик ўсиш суръати 6-7 фоиз даражасида таъминланди. Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот 2 228 АҚШ долларидан 3 265 АҚШ долларигача ўсди, инфляция даражаси 14,4 фоиздан 9,8 фоизгача пасайди, Давлат бюджети даромадлари 49,7 трлн сўмдан 274,4 трлн сўмгача, асосий капиталга инвестициялар ҳажми эса 72,2 трлн сўмдан 493,7 трлн сўмгача ошди.

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (ИҲТТ) «Roadmap for Sustainable Investment Policy Reforms in Uzbekistan» («Ўзбекистонда барқарор инвестиция сиёсатини ислоҳ қилиш бўйича йўл харитаси») номли навбатдаги ҳисоботида таъкидланишича, ҳозирги босқичда инвестициялар сифати ва уларнинг самарадорлиги, шунингдек, иқтисодиётнинг инвестиция оқимларини тадбиркорлик ва хусусий секторни барқарор ривожлантиришга трансформация қилиш қобилияти масаласи муҳим аҳамият касб этмоқда. Шу нуқтаи назардан, ИҲТТ ҳисоботи жорий инвестицион вазиятни баҳолаш, тизимли чекловларни аниқлаш ва Ўзбекистонда инвестиция муҳитини янада яхшилаш бўйича сиёсатнинг устувор йўналишларини шакллантиришга қаратилган.

1. Инвестициялар динамикаси таҳлили

ИҲТТ ҳисоботида қайд этилишича, 2017 йилда кенг кўламли ислоҳотлар бошланганидан сўнг Ўзбекистонда инвестиция муҳити шароитлари сезиларли даражада яхшиланди, жумладан, валюта режими либераллаштирилди ва ҳуқуқий база янгиланди. Ушбу чора-тадбирлар инвесторларнинг қизиқишини оширишга ва иқтисодий ривожланиш учун янада қулай муҳит яратишга ёрдам берди.

Ҳажми 2017 йилдаги 3,3 миллиард АҚШ долларидан 2024 йилда 35 миллиард АҚШ долларигача ошган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар (ТХИ) динамикаси таҳлили иқтисодий ўсишни қўллаб-қувватлаш ва иқтисодиётда хусусий сектор иштирокини кенгайтиришда ТХИнинг роли ортиб бораётганини тасдиқлайди. Тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг барқарор ўсишига қарамай, уларнинг таркиби юқори даражада концентрациялашган бўлиб қолмоқда, инвестицияларнинг катта қисми бирламчи тармоқларда тўпланган бўлиб, бу энергетика ва ресурс талаб қиладиган тармоқларга хосдир.

ИҲТТнинг таъкидлашича, Ўзбекистондаги хорижий компаниялар, одатда, маҳаллий фирмаларга нисбатан юқори меҳнат унумдорлиги ва иш ҳақи даражаси билан ажралиб туради. Шу билан бирга, технологиялар, бошқарув амалиётлари ва касбий кўникмаларни миллий иқтисодиётга тарқатишнинг таъсири чекланганлигича қолмоқда. Тадбиркорлик сектори, айниқса, кичик ва ўрта корхоналар қўшилган қиймат занжирларига ҳали ҳам заиф интеграциялашган ва инвестиция жараёнларига етарли даражада жалб қилинмаган.

2. Инвестицион фаолликни чекловчи омиллар

Очиқроқ ва инвестицияга йўналтирилган иқтисодиётни шакллантиришда эришилган ютуқларга қарамай, ИҲТТ ҳисоботида таъкидланишича, ҳозирги босқичда Ўзбекистонда инвестиция муҳитини янада яхшилаш бир қатор тизимли омиллар билан чекланмоқда. Ушбу муаммолар асосан институционал ва таркибий хусусиятга эга бўлиб, иқтисодиётнинг инвестиция оқимларини тадбиркорлик, унумдорлик ва аҳоли даромадларининг барқарор ўсишига айлантириш қобилиятини чеклайди.

2.1. Тартибга солишнинг тарқоқлиги ва олдиндан баҳолаш имкониятларининг чекланганлиги

ИҲТТнинг таъкидлашича, ислоҳотларнинг жадал суръатлари ортиқча норма ижодкорлигига, қонунчиликнинг тез-тез ўзгаришига ва қонуности ҳужжатларга таяниш амалиётининг кенгайишига олиб келди. Бу тартибга солиш муҳитида ноаниқликни юзага келтиради, инвесторлар ва тадбиркорлар, айниқса кичик ва ўрта корхоналар ҳамда хорижий компаниялар учун транзакция харажатлари ортишига сабаб бўлади.

Идоралар ўртасидаги мувофиқликнинг етарли эмаслиги ва давлат органларининг бир-бирига мос келмайдиган ваколатлари инвестиция сиёсатини амалга оширишни қийинлаштиради ва унинг самарадорлигини пасайтиради.

1. 2. Чекланган рақобат ва иқтисодиётда давлат ролининг устуворлиги

Иқтисодиётнинг бир қатор муҳим тармоқларида давлат корхоналарининг устунлигини ИҲТТ муҳим муаммо деб атайди. Молия, ер ва инвестициявий рағбатлардан фойдаланишда имтиёзларнинг мавжудлиги рақобат муҳитини бузади ва хусусий секторнинг инвестициявий фаолликни кенгайтиришга бўлган рағбатини пасайтиради. Нотенг рақобат шароитлари сақланиб қолган шароитда, тадбиркорлик ва хусусий инвестициялар салоҳияти тўлиқ ишга солинмай қолмоқда.

2.3. Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар сифати ва диверсификациясининг чекланганлиги

Ўзбекистонда тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми сезиларли даражада ошган бўлса-да, ИҲТТ уларнинг капитал талаб қиладиган тармоқларда, биринчи навбатда, энергетикада юқори концентрациясини қайд этади. Инвестицияларнинг иқтисодиётни диверсификация қилиш, экспортни ривожлантириш ва умумий ишлаб чиқариш омилларини оширишга қўшадиган ҳиссаси чекланганлигича қолмоқда.

Технологиялар ва бошқарув амалиётларининг миллий компанияларга тарқалиши таъсири кичик ва ўрта бизнес корхоналарининг қўшилган қиймат занжирларига заиф интеграцияси ва уларнинг компетенциялари етарли даражада эмаслиги билан чекланмоқда.

2.4. Инвестициявий рағбатларнинг барқарор ривожланиш устуворликлари билан мувофиқлаштирилмаганлиги

ИҲТТнинг баҳолашича, Ўзбекистонда инвестицион ва солиқ рағбатлантириш тизими юқори дискреционлик, даромад имтиёзларининг устунлиги ва етарлича шаффоф эмаслиги билан ажралиб туради. Рағбатлар самарадорлигини мунтазам баҳоламаслик уларнинг тадбиркорликни ривожлантиришга, шунингдек, иқтисодиётни яшил ва рақамли ўзгартириш мақсадларига эришишга қўшадиган ҳиссасини чеклайди.

3. Инвестицион жозибадорликни кучайтириш чора-тадбирлари

Аниқланган муаммоларни ҳисобга олган ҳолда, ИҲТТ инвестициялар сифатини ошириш ва уларнинг тадбиркорлик ва хусусий секторни ривожлантиришга қўшадиган ҳиссасини кучайтириш имконини берадиган бир қатор устувор сиёсат йўналишларини шакллантирмоқда.

3.1. Тартибга солиш ва институционал мувофиқлик сифатини ошириш

ИҲТТ асосий эътиборни қабул қилинаётган меъёрий ҳужжатлар сонидан уларни амалга ошириш сифати ва тартибга солиш барқарорлигига қаратишни тавсия этади.

ИҲТТ маълумотларига кўра, асосий чора-тадбирлар қуйидагилардан иборат:

• инвестиция қонунчилигининг барқарорлигини таъминлаш;
• инвестицияларнинг асосий масалалари бўйича иккиламчи тартибга солишдан фойдаланишни чеклаш;
• тартибга солиш таъсирини баҳолаш амалиётини кучайтириш;
• идоралараро мувофиқлаштириш ва институционал барқарорликни мустаҳкамлаш.

3.2. Тенг рақобат шароитларини шакллантириш ва давлат секторини ислоҳ қилиш

Хусусий инвестициялар салоҳиятини очиб бериш учун қуйидагилар зарурлиги таъкидланади:

• стратегик аҳамиятга эга бўлмаган давлат корхоналарини хусусийлаштиришни жадаллаштириш;
• давлат корхоналари учун имтиёзларни бекор қилиш;
• монополияга қарши органнинг мустақиллиги ва ваколатларини мустаҳкамлаш;
• давлат секторида корпоратив бошқарувнинг шаффофлиги ва сифатини ошириш.

3.3. «Сифатли» инвестицияларни жалб қилиш стратегиясига ўтиш

ИҲТТ тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажмидан иқтисодиётни диверсификация қилиш ва экспортни ривожлантиришга йўналтирилган юқори қўшилган қийматли инвестицияларни жалб қилиш стратегиясига ўтишни тавсия қилади.

Шу нуқтаи назардан, қуйидагилар устувор вазифалар ҳисобланади:

• инвесторларни қўллаб-қувватлаш механизмларини ривожлантириш (aftercare);
• кичик ва ўрта бизнес субъектларининг қўшилган қиймат занжирига интеграциясини қўллаб-қувватлаш;

• инвестиция сиёсатини кўникмалар ва меҳнат бозорини ривожлантириш вазифалари билан боғлаш.

3.4. Инвестициявий рағбатлантиришни ислоҳ қилиш ва барқарор ривожланиш мақсадларига мувофиқлаштириш

Давлат томонидан қўллаб-қувватлаш самарадорлигини ошириш мақсадида ИҲТТ қуйидагиларни тавсия этади:

• даромад солиғи бўйича имтиёзлардан технология, инновация ва инсон капиталига йўналтирилган инвестицион харажатларни рағбатлантиришга босқичма-босқич ўтиш;
• рағбатлантириш тизимининг шаффофлигини ошириш ва солиқ харажатларини мунтазам баҳолашни жорий этиш;
• инвестиция сиёсатини «яшил» ва рақамли ривожланиш кун тартиби билан мувофиқлаштириш.

ИҲТТ хулосаларига кўра, Ўзбекистоннинг инвестиция муҳити сезиларли ўсиш истиқболларига эга. Бироқ, уларни амалга ошириш экстенсив инвестицион ўсишдан рақобат, тадбиркорликни ривожлантириш ва самарали институтларга асосланган сифатли инвестицион моделга изчил ўтишни талаб қилади.